خوش‌فکر و بد اقبال

در روزگاری که سینمای ایران در تسخیر فیلم‌های آبگوشتی فیلمفارسی بود، او فیلمنامه یکی از مهم‌ترین آثار سینمای ایران را نوشت. فیلمی به‌نام «جنوب شهر» که به ‌اعتقاد بسیاری از تاریخ‌نگاران و تحلیلگران سینمای ایران، آغازگر جریان جدی سینمای ایران بود. فیلمنامه این فیلم را جلال مقدم‌جوان نوشت؛ همان کسی که بینندگان او را در اواخر عمرش در سریال «این خانه دور است» دیدند که زوج توران مهرزاد بود در کنار تعداد دیگری از پیشکسوتان سینما و تئاتر. همان کسی که در بخشی از فیلم ماندگار «هامون» نقش دکتر سماواتی را بازی کرد که میان صحبت‌های مهشید (بیتا فرهی) توی صندلی‌اش فرو می‌رود و زمان دستشویی رفتن، بی‌توجه به صحبت‌های حمید (خسرو شکیبایی) است. همان آقا جلال تنها و خلوت‌گزیده «دندان‌مار» که از آواز استاد بنان و خوانساری تعریف می‌کند و همان مرد بلند بالایی که بهروز افخمی درخشان‌ترین فیلمش «شوکران» را با احترام به او و فیلم نوجویانه‌اش «پنجره» ساخت. هر چند جلال مقدم‌جوان سال‌ها در محاق ماند، اما دوباره با نوشتن فیلمنامه‌ای ذوق و نگاه متفاوت خودش را در سینمای ایران نشان داد. حاصل دومین فعالیت او هم منجر به ساخت فیلم «شب قوزی» شد؛ فیلمی که همراه جنوب شهر آغازگر موج جدید سینمای ایران شد. او سال بعد نه در ساحت فیلمنامه‌نویس بلکه به‌عنوان بازیگر جلوی دوربین آمد و در فیلم «خشت و آینه» ایفای نقش کرد. خشت و آینه، اثر شاعرانه و بسیار دور از جریان کلی سینما که در زمان خودش از سوی بسیاری از محافل روشنفکرانه نیز طرد شد، مهم‌ترین رویداد جدی سینمای ایران تا پیش از ساخته شدن «گاو» و «قیصر» بود. تا اینجای کار مقدم یا فیلمنامه‌نویسی کرده یا به‌عنوان بازیگر ظاهر شده بود، اما نخستین کار مستقل او ساختن اثر ارزشمند «خانه خدا» بود در سال‌1345. خانه خدا که نمایشگر تصاویری است از حجاج، علاوه بر پیشگام بودن در سینمای مستند، به‌نوعی اولین فیلم مطرح در سینمای دینی ایران هم به‌شمار می‌رود. سال 49 دوباره نام او با یک فیلم جریان‌ساز همراه شد، چرا که جلال مقدم فیلم «پنجره» را ساخت. یک سال پس از پنجره، مقدم فیلم «فرار از تله» را ساخت که تاکنون همراه «کندو» بهترین نقش‌آفرینی داوود رشیدی در سینماست. هر چند حالا 22 سال است جای او در سینمای ایران خالی است، اما به‌جرات می‌توان گفت در تاریخ سینمای ایران کمتر کارگردانی مثل جلال مقدم دیده شده که این قدر دقیق و پیگیرانه نسبت به زبان سینما تسلط داشته باشد.