ساز ایرانی ثبت جهانی

دوتار یکی از سازهای کهن و یکی از مهم‌ترین سازهای بومی ایران است که پرونده‌اش توسط آقای بهروز وجدانی، یکی از پژوهشگران خوب و سرشناس حوزه موسیقی و با کمک مرکز میراث ناملموس تهران و پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری تهیه، تدوین و ارسال شده است. محدوده و دامنه این ساز پنج استان کشور یعنی مازندران، خراسان‌شمالی، خراسان‌رضوی، خراسان جنوبی و گلستان را شامل می‌شود و طبیعتا قومیت‌های مختلفی با ویژگی‌های گوناگون در ساختن و نواختن این ساز مشترکاتی دارند. این ساز در واقع در بطن خودش هم دارای تنوع جالب توجهی است، از اندازه و ساختمان ساز گرفته تا شیوه و مهارت‌های نواختن آن. در کنار این موارد باید به کارکرد‌های وسیعی از جمله کارکردهای اجتماعی و فرهنگی هم اشاره شود. از مراسم آیینی و روایتگری گرفته تا کارکردهای بزمی دوتار. ما پیش از این هم تجربه ثبت یک ساز در فهرست جهانی یونسکو را داشتیم که مربوط است به ثبت هنر ساختن و نواختن کمانچه در سال گذشته در فهرست جهانی یونسکو همراه با کشور جمهوری آذربایجان که تجربه موفقی هم بود. پرونده کمانچه توسط آقای دکتر داریوش پیرنیاکان تدوین شد.امیدواریم که پرونده «هنر و مهارت‌های سنتی ساختن و نواختن دوتار» همچون تجربه پیشین به ثبت جهانی بینجامد.

ساز و کار ثبت میراث فرهنگی ناملموس در یونسکو به این‌گونه است که اگر کشوری یک عنصر فرهنگی را ثبت کند و همان عنصر البته با شباهت‌های فراوان در کشور دیگری هم وجود داشته باشد، می‌توان در دوره‌های بعد این کشورها پرونده مشترکی تشکیل بدهند و آن عنصر را مجددا به ثبت برسانند. به این مفهوم که ایران و کشور آذربایجان می‌توانند در دوره‌های بعد درباره ساز تار که پیش از این توسط این کشور به ثبت جهانی رسیده است، پرونده مشترکی به یونسکو بدهند و این ساز به نام این دو کشور به ثبت جهانی برسد، هرچند متاسفانه هنوز این اتفاق از سوی ایران نیفتاده است و امیدواریم این کار بزودی انجام بگیرد و پیش بینی می‌کنیم کشور آذربایجان هم از این پیشنهاد استقبال کند. حتی اگر هم از این پیشنهاد استقبال نشود، این فرصت برای ایران وجود دارد که خودش به صورت مستقل با ارائه پرونده‌ای، این کار را صورت دهد. پیش از این جمهوری آذربایجان «چوگان با اسب قره‌باغی در آذربایجان» را ثبت کرد. سال گذشته نیز ما چوگان را ثبت جهانی کردیم.

نمونه دیگر این کار،در ثبت مشترک آیین نوروزاتفاق افتاده است. به این ترتیب که در سال اول، ثبت این پرونده به نام هفت کشور به ثبت جهانی رسید و در سال‌های بعد با پرونده تازه تعداد این کشورها به 12 عدد رسیده است. ساز عود هم یکی دیگر از پرونده‌هایی است که قصد داریم برای ثبت در میراث ناملموس یونسکو ارسال کنیم که سعی می‌کنیم بزودی یا به صورت مستقل یا با همکاری با کشورهای دارای این عنصر این پرونده هم تدوین و برای ثبت به اجلاس میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ارسال شود.

فرهاد نظری

مدیرکل دفتر ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی