ملی شدن نفت پس از پیروزی انقلاب اسلامی

1ـ مدیریت اعتصاب‌های شرکت نفت توسط روحانیون به منظور سلب اختیارات تاسیسات نفتی از مستشاران غربی

در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی روحانیون مبارز با رهبری امام خمینی(ره) ابتدا کوشیدند تا در مرحله اول با دعوت کارکنان شرکت نفت به اعتصاب، پالایشگاه‌ها را تعطیل کرده و نفت را به‌طور موقت از چنگ دول استعماری خارج کنند و در مرحله دوم با اخراج تکنیسین‌های آمریکایی از پالایشگاه‌ها، اداره تاسیسات نفتی را خود به عهده بگیرند. این دو موضوع، مهم‌ترین اقدام در راستای ملی کردن صنعت نفتی بود که جریان ملی کردن آن از اواخر دهه 20 آغاز شده بود و اکنون باید به نتیجه می‌رسید.

امام خمینی(ره) در 25 آذر 1357 در یک سخنرانی تاریخی در نوفل‌لوشاتو، کارکنان شرکت نفت را به اعتصاب فراخوانده و فرمودند: «اگر ما گفتیم این نفت‌ها، این نفت‌هایی را که اینها دارند بیرون می‌دهند از این مملکت، اینها‌ منفعتش به خود ملت نمی‌رسد، پس اعتصاب کنید نگذارید این نفت‌ها برود، اگر ما گفتیم نفت‌ها را نگذارید، یعنی تائید کردیم اعتصاب آنها را، خودشان اعتصاب کردند ما هم تائید کردیم، حالا هم تائید می‌کنیم، اگر ما شرکت نفت را و کارمندان نفت را تائید کردیم به این‌که این نفتی که ذخیره است برای نسل‌های آتیه و ذخیره‌ای است و مالی است برای این مملکت، برای حالش، برای آینده‌اش، نگذارید این بی‌خود از دست برود و هیچی دستتان نیاید ـ خوب چند سال می‌خواهید نفت ایران را بخورید و هیچی ندهید، بس نشده؟ ـ اگر ما یک همچو حرفی بزنیم که مردم اعتصاب کنند، که شرکت نفت اعتصاب کند، کارمندان شرکت نفت اعتصاب کنند، به اعتصابشان ادامه بدهند که این ثروت خداداد ملت از دست ملت نرود و هیچی به جیبش نیاید، این یک حرف غیرمنطقی است؟»

امام(ره) در این سخنرانی از حضور علمای قم در آبادان و بررسی موقعیت تاسیسات نفتی توسط آنها خبر داده و تاکید کردند که دولت با این گزاره که «نفت را برای داخله می‌خواهیم» درصدد فریب مردم است. ایشان اعتصاب کارکنان شرکت نفت را یک «واجب شرعی» خوانده و فرمودند: «من حالا دارم پیام می‌دهم به کارکن‌های شرکت نفت که بر شما واجب شرعی است، واجب الهی است، به این‌که اعتصابتان را عام کنید، عمومی کنید و نگذارید نفت خارج بشود.»

چند روز قبل از این سخنرانی امام(ره)، مدرسین حوزه علمیه قم با صدور اطلاعیه‌ای، روز 14 آذر را به‌عنوان همبستگی ملت ایران با کارگران و کارمندان اعتصابی صنعت نفت تعطیل عمومی اعلام کرده بودند. با تأسی از حضرت امام(ره)، روحانیون انقلابی، وعاظ و گویندگان مذهبی نیز بصراحت هرچه بیشتر کارکنان شرکت نفت را به ادامه دادن اعتصاب فراخواندند.

با ادامه اعتصاب کارکنان شرکت نفت، تولید نفت کاهش پیدا کرد. حال نوبت آن بود که تاسیسات نفتی از تسلط آمریکایی‌ها خارج شود. چنان که آمارهای وزارت انرژی آمریکا نشان می‌داد در تابستان 57، 19 هزار آمریکایی در مسئولیت‌های مختلف در صنعت نفت ایران فعالیت می‌کردند. از این تعداد، 3000 نفر در شرکت ملی نفت ایران مشغول فعالیت بودند و ده هزار نفر دیگر نیز در شرکت خدمات نفت ایران دارای مسئولیت بودند. همزمان 6000 آمریکایی هم در چهار پروژه مشترک با ایران و هشت شرکت نفتی که خدماتی را به شرکت به اصطلاح ملی نفت ایران ارائه می‌کردند، مشغول فعالیت بودند.

در دی‌ 57، گروه «موحدین»، «پل‌گریم» آمریکایی، مدیر شرکت اسکو (بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت ایران در دوران پهلوی) را ترور کردند. متعاقب آن تا هفتم دی اکثر کارکنان خارجی شرکت‌های خدمات مناطق نفتی، ایران را ترک کردند و تمام کارکنان خارجی «ایپاک» و «لاپکو» بجز سه نفر از لاپکو تصمیم گرفتند تا 9 دی از ایران خارج شوند.

در این شرایط، به منظور تأمین نیازهای داخلی، امام(ره) هیاتی را مأمور کنترل تولیدات نفتی کرد که حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی، یکی از اعضای آن بود. وی در مدیریت اعتصاب‌های قبل از انقلاب نقش مهمی داشت. ناصر باهنر در این خصوص می‌گوید: «زمان انقلاب کارگران شرکت نفت اعتصاب کرده بودند. حضرت امام(ره) از آقای هاشمی خواسته بود اعتصاب‌های کشور را مدیریت کند. آقای هاشمی به این وضعیت‌ها رسیدگی می‌کرد.»

به‌این ترتیب پیش‌زمینه‌های ملی کردن نفت که با حربه کنسرسیوم از کف ملت ایران خارج شده بود، توسط امام(ره) طراحی و به وسیله روحانیون اجرا شد. حال نوبت آن بود تا نفت به طور رسمی ملی شود.

2ـ تصویب لایحه قانونی تشکیل وزارت نفت توسط شورای انقلاب

چنان‌که گفته شد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی با راهبری روحانیون، نفت ایران رسما ملی شد. این ملی شدن یکبا‌ره صورت نگرفت بلکه مرحله به مرحله به تحقق رسید. مرحله اول پس از استقرار نظام مقدس جمهوری اسلامی و تأسیس وزارت نفت بود.

در مهر 1358 لایحه قانونی تشکیل وزارت نفت به تصویب شورای انقلاب رسید.

تا پیش از تصویب قانون تأسیس وزارت نفت، شرکت ملی نفت ایران، تنها مالک مخازن نفتی و گازی کشور بود به طوری که درآمدهای حاصل از فروش نفت نیز به این شرکت تعلق می‌گرفت اما با تصویب شورای انقلاب و تأسیس وزارت نفت، مالکیت نفت کشور به نمایندگی از حکومت اسلامی در اختیار این وزارتخانه قرار گرفت.

در لایحه قانونی متمم لایحه قانونی وزارت نفت، هدف از تأسیس وزارت نفت «اعمال اصل مالکیت و حاکمیت ملی ایران بر ذخایر و منافع نفت و گاز کشور، صنایع و تأسیسات نفت، گاز و پتروشیمی و وابسته به آن در بهره‌برداری و بازاریابی» اعلام شد.

3ـ لغو تمامی قراردادهای مغایر با قانون ملی شدن نفت توسط شورای انقلاب

در مرحله دوم، بنا بر مصوبات شورای انقلاب که اغلب اعضای آن، روحانیون مبارز و انقلابی بودند در 18 دی 58 لایحه قانونی راجع به تشکیل کمیسیون خاص در مورد قراردادهای نفتی به تصویب رسید که به موجب آن «تمامی قراردادهای نفتی که به تشخیص کمیسیون خاص مغایر با قانون ملی شدن صنعت نفت در ایران تشخیص داده شود، کان لم یکن تلقی گردیده و دعاوی ناشی از انعقاد و اجرای آن قراردادها با رأی این کمیسیون قابل حل و فصل است.» بنابراین قراردادهای نفتی ایران با کمپانی‌های بزرگ نفتی لغو و عملا امتیازات اکتشاف، استخراج، پالایش و صدور نفت از کنسرسیوم سلب شد و در اختیار شرکت ملی نـفـت ایـران قـرار گـرفـت.

4ـ تصویب طرح قانونی نفت توسط مجلس و تائید آن توسط شورای نگهبان

در مرحله سوم و نهایی، «طرح قانونی نفت» توسط مجلس تصویب شد و در مهر همان سال با مهر تائید شورای نگهبان، ملی شدن صنعت نفت به سرانجام رسید.

براساس ماده دوم این قانون که در جلسه 453 مجلس دوم شورای اسلامی به ریاست حجت‌الاسلام هاشمی در 9 مهر 1366 به تصویب رسید «منابع نفت کشور جزو انفال و ثروت‌های عمومی است و طبق اصل 45 قانون اساسی در اختیار حکومت اسلامی است و تمامی تأسیسات و تجهیزات و دارایی‌ها و سرمایه‌گذاری‌هایی که در داخل و خارج کشور توسط وزارت نفت و شرکت‌های تابعه به عمل آمده یا خواهد آمد، متعلق به ملت ایران و در اختیار حکومت اسلامی خواهد بود. اعمال حق حاکمیت و مالکیت نسبت به منابع و تأسیسات نفتی متعلق به حکومت اسلامی است که بر اساس مقررات و اختیارات مصرح این قانون به عهده وزارت نفت است که طبق اصول و برنامه‌های کلی کشور عمل کند.» این قانون که مشتمل بر 12ماده و 3 تبصره بود در 23 مهر به تائید شورای نگهبان رسید.