آموزگار مکتب جوانمردی

گفتگو با مردی که سالهای زیادی را در تاریخ گذشته سپری کرده است هم شیرین بود و هم دشوار. او خاطراتی داشت به وسعت لحظه های زندگی هنری اش.

کد خبر: ۱۱۱۹۲۰

از کوچه و پس کوچه های لاله زار گرفته تا نقاشی های کمال الملک و شازده احتجاب. وقتی از گذشته می گوید عشق و غرور همراه با قطره اشکی در چشمهایش مانند موسیقی نواخته می شود. جمشید مشایخی در وادی هنر گنجینه ای است بسیار گرانبها. او به خاطر عشق به هنری که دوست داشته زندگی کرده و هنوز با آن رویاهای کوچک و بزرگش به این هنر، روزگار را سپری می کند. پخش سریال های «آخرین گناه» و «بوی گلهای وحشی» انگیزه ای شد برای نشستن پای صحبت های مشایخی.

دوست دارم از آشنایی تان با مرحوم علی حاتمی شروع کنیم. از سوته دلان تا هزاردستان.

با علی حاتمی اوایل دهه چهل بود که آشنا شدم. او نمایشنامه می نوشت و در موسسه تبلیغاتی که با مهرداد فخیمی اداره اش می کرد با او بیشتر برخورد کردم. دوستی ما باعث شد که تاثیر متقابلی روی هم بگذاریم.

اولین کار مشترکی که باهم انجام دادید، چه کاری بود؛

سال 52 با یک کار تلویزیونی به نام «قصه های مثنوی» کارم را با او شروع کردم. شش قصه از مولانا بود که به همراه سعید بهادری نژاد، مهوش خلیلی ، عباس مقبولیان و سعید امیرسلیمانی در آن بازی کردم و یک سال بعد نقش ناصرالدین شاه در سلطان صاحبقران را پذیرفتم که در زمان پخش خودش بسیار موفق بود.

نقش حبیب ظروفچی در فیلم سوته دلان چطور پیش آمد؛

علی حاتمی تمایل داشت این نقش را من بازی کنم ، چون معتقد بود تنها می توانم از عهده این نقش بربیایم. البته این حس کاملا دوطرفه بود. چون خودم هم حس می کردم در این داستان که شخصیت های متفاوتی دارد، حبیب به من نزدیکتر است.

اما رضا خوشنویس و رضا تفنگ چی در هزاردستان در بین آثاری که با حاتمی کار کردید، متفاوت تر بود. از هزاردستان بگویید.

قصه هزاردستان متعلق به قبل از انقلاب است. این کار در سال 58 کلیه خورد و تا سال 65 هم طول کشید.

خودتان تا چه اندازه توانستید این نقش را باور کنید؛

نقش باارزشی برایم بود. چراکه رضا فردی بود که اولش فقط به قصد از بین بردن آدمهای خائن به مملکت وارد کمیته مجازات می شود، اما به مرور به درون خودش بیشتر توجه می کند تا جایی که عرفان را برمی گزیند و دنیای متفاوت با گذشته اش را انتخاب می کند. این سیر تکاملی یک شخصیت کاملا در وجود خودم تجربه شده است. گذر از دنیا و مادیات به درون و عرفان چیزی است که خودم لمس کرده ام. به همین دلیل ، این نقش هم برای خودم فراموش نشدنی است.

و اما برسیم به نقش برجسته و زیبای «کمال الملک»...

زمانی که بین ساخت مجموعه هزاردستان وقفه ای ایجاد شد، حاتمی در این فاصله کمال الملک و حاجی واشنگتن را ساخت که نقش کمال الملک در نهایت به من سپرده شد.

خودتان با این هنر و نقاشی چقدر آشنا هستید؛

جالب است بدانید که در مدرسه استاد نقاشی ام خودش شاگرد کمال الملک بود، شاید این از بخت خوب من بود که ذهنیت شفافی درباره این شخصیت داشتم. وقتی این نقش به من پیشنهاد شد، خیلی خوشحال بودم.

شما در طی این سالها، با کارگردانان زیادی کار کرده اید. اما قطعا کار با مرحوم حاتمی برای شما ارزنده تر است. از ویژگی کار او بگویید.

علی ، در کارش وسواس زیادی داشت و برای همین روی انتخاب بازیگرانش هم حساسیت ویژه ای به خرج می داد، اما مهمتر از همه این است که او مانند یک شاعر که شعر می گوید، سعی می کرد قصه هایش را روایت کند. ضمن این که همیشه یک دلدادگی ای بین او و بازیگرانش وجود داشت.

از تئاترهای آن زمان چقدر خاطره دارید؛

خیلی زیاد، چون آن زمان ها تئاتر خیلی بیشتر از سینما رونق داشت. بخصوص تئاترهایی که مرحوم حالتی یا سارنگ اجرا می کردند. همیشه طرفدارهای خاص خودش را داشت. در آن زمان ما چندین سالن تئاتر داشتیم. برخلاف امروز که تعداد سالن های تئاترمان بسیار اندک است.

شما خودتان جزو اولین افرادی هستید که به استخدام اداره تئاتر درآمدند. درست است؛

بله. سال 36 بود که به استخدام این اداره درآمدم. در آن زمان هنرمندان زیادی استخدام شدند، مثل زنده یاد جمیله شیخی ، فریدون خسروی ، اسماعیل شنگله و...

چه کسی این اداره - تئاتر- را مدیریت می کرد؛

آقای دکتر فروغ که مسوول اداره هنرهای دراماتیک هم بودند. البته اساتید ارزشمند زیادی هم داشتیم از جمله استاد امیرحسین آریان پور و استاد محمدجعفر مهجور.

اولین نمایش های جدی ای که انجام دادید، چه نمایش هایی بودند؛

نمایش «وظیفه پزشک» و «آلونک» از اولین کارهایم است.

در سال 42 وارد سینما شدید؛

بله. در فیلم خشت و آینه به کارگردانی ابراهیم گلستان برای نخستین بار بازی کردم.

چرا از تئاتر به سینما رفتید؛

متاسفانه در اداره تئاتر اختلاف پیدا کردم و به همین خاطر از آنجا بیرون آمدم قطعا اگر روزی داستان زندگی ام را به صورت مکتوب درآورم همه این مسائل را خواهم نوشت.

از خیابان های لاله زار بگوید.

در آن زمان بیشتر تئاترهای ما در این خیابان اجرا می شدند. چون مردم تئاتر را بیشتر از سینما دوست داشتند اما زمانی که دیگر فیلم در ایران ساخته شد کم کم تئاتر از رونق افتاد. من خودم برای اولین بار با مادربزرگم به سینما رفتم و کلی لذت بردم. همه چیز برایم عجیب بود از پرده سینما گرفته تا سالن آن.

در حال حاضر چقدر به خیابان لاله زار می روید؛ البته قطعا به خاطر تجدید خاطره ها؛

کم و بیش اتفاق افتاده. خیلی ناراحت شدم. چون دیگر هیچ کس آثاری از زمان در این خیابان وجود ندارد. و این جای تاسف دارد. وقتی به لاله زار سر می زنم بیشتر غمگین می شوم تا بخواهم خاطراتم را مرور کنم.

فکر می کنید اگر تئاترهایی که آن زمان اجرا می شدند، بار دیگر و در این زمان دوباره اجرا شوند، مورد استقبال قرار خواهند گرفت؛

واقعا نمی دانم. شاید بعضی از آنها مورد توجه قرار گیرند. چون همیشه افرادی هستند که مایلند گذشته را ببیند آن هم از طریق نمایش و فیلم.

برای انتخاب نقشهای امروزتان چقدر وسواس دارید؛

به هر حال در انتخاب همه به نوعی حساسیت دارند. اما امروز حساسیت من با گذشته فرق کرده است. چرا که هم سنم بالا رفته است و هم دیگر مردم هر نقشی را از من نمی پذیرند. زمانی که شب سناریو را به من می دهند و می گویند صبح ضبط می کنیم ، واقعا دچار عذاب می شوم و دائم خدا خدا می کنم که آبرویم پیش مردم نرود و بتوانم نقشم را خوب بازی کنم. برای همین در این سالها یک جنگی با خودم دارم که بمانم یا بروم. خیلی دلم برای یک زندگی ساده و همراه با آرامش روستایی تنگ شده است.

یکی از ویژگی های شما در انتخاب نقشهایتان این است که خیلی روی دیالوگ هایتان حساسیت به خرج می دهید، چرا؛

دقیقا همین طور است. چون ما در مقابل حرفهایی که می زنیم مسوول هستیم. من خیلی جاها دیالوگ هایم را تغییر می دهم. برای مثال در همین کار آخرم آخرین گناه بارها این کار را انجام دادم.

در حال حاضر کار در تلویزیون برایتان بهتر است یا سینما؛

اول باید بگویم که اگر تلویزیون نبود خیلی از کارگردان ها و بازیگران بیکار می ماندند. پس لااقل باید این تشکر را نسبت به مسوولان تلویزیون داشته باشیم.

واقعا اگر این سریال ها ساخته نمی شدند چه اتفاقی می افتاد؛

به نظرم حساسیت در کار تلویزیون به مراتب بیشتر از سینما است. چون مخاطب با انتخاب خودش به سینما می رود اما در تلویزیون دیگر انتخابی وجود ندارد پس در قبال مخاطب های تلویزیون مسوولیت بیشتری داریم.

فضای کنونی بازیگری برای شما که پیشکسوت هستید با گذشته چه فرقی کرده است؛

متاسفانه سینمای کنونی ما در دست تهیه کنندگانی است که بیشتر ترجیح می دهند از بازیگران خوش چهره و جوان استفاده کنند. چرا که برگشت سرمایه برای آنها از هر چیز مهمتر است. به هر حال این گیشه است که هنر را تسخیر کرده است.

در واقع فضای کنونی سینما برایتان آزاردهنده است؛

تا حدود زیادی بله. من تعجب می کنم وقتی فیلمی مثل «به نام پدر» که هنرمند عزیزم پرویز پرستویی در آن بازی کرد، مورد استقبال قرار می گیرد چرا که رسم بر این شده که فیلمهای پیش پا افتاده میلیونی فروش می کنند، نمی دانم چرا؛ اما متاسفانه اگر فیلمها شبیه به هم شده اند، من نمی گویم عشق چیز بدی است. اما این عشقها را که در فیلمهای امروز شاهد آن هستیم اصلا عشق نیستند. بهرحال سینمای امروز ما از لحاظ محتوا دچار سردرگمی شده است.

با چه کارگردان هایی بیشتر از همه راحت بودید.

من خوشبختانه با کارگردان های زیادی مانند مهرجویی ، فرمان آرا، کیمیایی ، حاتمی و... کار کرده ام. اما ادای دینم به ابراهیم گلستان بیشتر از همه است چون او بود که بازیگری مقابل دوربین را به من آموخت. چون من بازیگر تئاتر بودم. البته با فرمان آرا و مرحوم حاتمی هم رابطه وصف ناشدنی ای داشته و دارم.

و کار چه بازیگرانی را دوست دارید و می پسندید؛

خسرو شکیبایی و پرویز پرستویی از بازیگران توانایی هستند که پس از انقلاب کارشان را شروع کردند و موفق هم شدند.

آخرین گناه مجموعه ای است که در طی این روزها از سیما پخش می شود از صادق اکرمی بگویید.

از طرف تهیه کننده با من تماس گرفتند و بعد قصه ای برای من تدوین کردند. البته هنوز قصه کامل نبود ، ولی چون به سهیل زاده خیلی اطمینان داشتم پذیرفتم که این نقش را ایفا کنم.

در این کار نقشتان خیلی کم است. نظر خودتان چیست؛

بله ؛ اما نقش به گونه ای است که اگر بیش از این بود خوب نمی شد در واقع آن تاثیرگذاری را دیگر نداشت.

استاد اکرمی چطور نقشی بود؛

برای ارائه این نقش دچار مشکل شده بودم. البته از نظر بازیگری بلکه نمی دانستم که مخاطبم می تواند با این شخصیت ارتباط برقرار کند یا خیر؛ اما برای این کار، یک جوری تلنگر به من زده شده که باید حتما در این کار بازی کنم. به هر حال تمام تلاشم را کردم که به این شخصیت نزدیک شوم ، ضمن این که باید بگویم بخاطر شتاب زدگی ای که در کارها وجود دارد باید از خیلی چیزها بگذریم.

راز ماندگاری از نظر شما چیست؛

نمی دانم ؛ ولی به نظرم در نهایت تاریخ است که ماندگاری را تعیین می کند و مردم هستند که تشخیص می دهند چه کسی ماندگارتر است ، ضمن این که معتقدم ماندگاری یک آدم به ماندگاری هنرش است. من هیچ وقت به ظواهر و تحسین های اطرافیانم دل نبسته ام ، چرا که روزگار خیلی زود همه را به فراموشی می سپارد. همیشه تلاشم این بوده که به مردم دروغ نگویم. حقه نزنم. اما ما در کارمان کم بگذاریم به میلیون ها نفر خیانت کرده ایم ، چون میلیون ها نفر را از راه راست منحرف کرده ایم.

ردپایی که در طی این همه سال از خودتان به جای گذاشته اید را دوست دارید؛

در این مورد مردم باید قضاوت کنند. من خودم را هنرمند نمی دانم. وقتی ما سعدی ، مولانا، حافظ را هنرمند می دانیم دیگر ما کسی نیستیم در مقابل آنها. همه کارهایم را دوست ندارم. مثلا براندو تنها چند فیلمش جزو بهترین کارهایش بوده. ضمن این که معتقدم همه کارهای یک هنرمند نمی تواند عالی باشد.

برای کدام یک از نقش هایتان حس دلتنگی دارید؛

نقشی که در فیلم یک بوس کوچولو داشتم خیلی به خودم نزدیک بود. همیشه دلم برای این شخصیت تنگ می شود.

آیا گمشده ای در زندگی تان دارید که هنوز پیدایش نکردید.

خیلی چیزها برای کسی در سن و سال من گم شده است. مثل جوانی ام که به تاریخ پیوست.

یادگاری از استاد...

حافظ اسرار الهی کس نمی داند خموش
از که می پرسی که دور روزگاران را چه شد

تروکاژهای نارفیق

شاید هنوز خیلی زود باشد که درباره سریال «آخرین گناه» به قضاوت بنشینیم ؛ اما گاهی بد نیست در نقد آثار تلویزیونی متوسل به این ضرب المثل شویم که «سالی که نکوست از بهارش پیداست». واقعیت این است اگر سریالی که قرار است 30 شب متوالی از تلویزیون پخش شود، در همان قسمتهای اول و دوم نتواند مخاطب را با خود همراه کند، دیگر نخواهد توانست نزد تماشاچی که خود را آماده کرده تا پایان شب ، 3 سریال دیگر را ببیند، جایی بیابد. «آخرین گناه» قسمت اول خود را با ریتمی کند و تقریبا آشفته شروع کرد. حتی بازیها آنقدر چشمگیر نبود که جلب توجه کند ؛ اما از قسمت دوم ، سریال گرم شد. بیننده در همین قسمت مجذوب شخصیت رویا (مینا لاکانی) شد که خیلی زود نشان داد به پدر مرحومش (استاد) علاقه چندانی ندارد و به نوعی در قطب شر قصه قرار دارد ؛ چون پدرش مردی با کمالات بوده و هر کس که مقابل خیر قرار گیرد شر و منفی است. وجود یک شخصیت منفی زن می تواند، خود به خود جذابیت ایجاد کند ؛ شخصیتی قدرتمند که فیلمنامه نویس ، بیشترین تمرکز خود را روی او گذاشته و شخصیت وی را بتدریج افشا می کند و همین ترفند قدیمی ، یعنی افشای تدریجی شخصیت باعث می شود مخاطب به کل ماجرا علاقه مند شود. در کنار این شخصیت تعریف شده ، اما شخصیت های مثبت سریال از برادران صدوق گرفته تا آوا پسردایی عاشق و... شخصیت هایی کاملا مشخص دارند. آنها خوب هستند و به احتمال زیاد خوب هم می مانند، بنابراین نمی توانند برای بیننده ، جذابیت ویژه ای داشته باشند. آخرین گناه قرار است از کرامات انسانی سخن بگوید و این که اگر انسان چشم بینا داشته باشد، می تواند نیک و بد را از یکدیگر امتیاز دهد و به راه باطل نرود. این چشم با کرامت از سر اتفاق از استاد به شاگرد می رسد ؛ شاگردی (فرهاد مودت) که از پیش ، زمینه داشتن فضیلت را داشته است. در یک اثر دراماتیک می توان رابطه استاد و شاگردی را درک کرد و پذیرفت و این که شاگرد پله پله پیش رود تا به معرفت استاد برسد، مساله ای است قابل قبول ، اما آخرین گناه خواسته این سلوک را از طریق تروکاژهای تصویری و ظهور تصویر روح استاد بر شاگرد به تصویر کشد و البته همین تروکاژها هستند که باعث می شوند میان قصه و بیننده فاصله ایجاد شود. در زمانه ای که در سینما و تلویزیون بهترین تمهیدات تصویری به وسیله رایانه شکل می گیرند، تروکاژهای آخرین گناه بسیار ابتدایی هستند و توقع بیننده را برآورده نمی کنند. تروکاژها در خدمت پیشبرد قصه نیستند و حتی باورپذیری آن را مشکل می کنند. هنوز تا پایان سریال روزها و شبهای زیادی در پیش است. قرار است گره های زیادی ایجاد و گشوده شود. کرامات استاد هنوز به نمایش گذاشته نشده اند و مخاطب هم صبورانه منتظر می ماند ؛ اما در کنار همه اینها، ای کاش به جای استفاده از هاله سیاه در اطراف شخصیت های منفی و هاله سبز در اطراف شخصیت های مثبت ، روی شخصیت پردازی آنها کار می شد. بیننده دوست دارد استاد را بهتر و بیشتر بشناسد ؛ اما تروکاژها می گویند استاد در بهشت اقامت گزیده است ، پس باز هم نمی تواند چندان جذاب باشد ؛ البته شاید در قسمتهای بعدی سریال متوجه شویم که این استاد صاحب کرامت چرا نتوانسته است دختر خود را درست تربیت کند و او را تحت تاثیر خود قرار دهد.