شهر مدفون بیستون ، ادعا یا واقعیت

باستان شناسان می دانستند که گر چه هنوز مطالعه داده های بررسی ژئوفیزیک به طور کامل انجام نشده است ، اما مطالعات مهندسی سنگ در این منطقه می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ساخت و ساز در این شهر در اختیار کارشناسان قرار دهد. آنها در مرحله اول ،منطقه موردنظر را که حدود 7 کیلومتر طول و به طورمتوسط 500 متر عرض دارد، به قطعات مختلف 50 یا 100 متری تقسیم کردند و سپس با بررسی این قطعات ، تعداد ستون های تراشیده شده را به دست آوردند. آنها پس از بررسی دقیق تر قطعه سنگ های رها شده در منطقه مشخص کرند که به چه دلیل آنها را از منطقه خارج نکرده اند. تراش نامناسب سنگ یا تغییر نظر کارفرما می تواند از دلایل این موضوع باشد. به عقیده کارشناسان ، حجم فعالیت در این منطقه وسیع به شکلی بوده است که نمی توان تصور کرد سنگ تراشی در دامنه کوه بیستون به منظور اجرای پروژه ای نیمه کاره آغاز شده و به دلایلی سیاسی - انقراض حکومت ساسانیان - متوقف شده است . گروه کارشناسان مهندسی سنگ و ساخت و ساز، به دنبال رد این نظریه اند که معتقد است فرهاد تراش به منظور ایجاد نقش برجسته ای بزرگ در دامنه کوه بیستون تراشیده شده و جزو پروژه های ناتمام خسرو پرویز به شمار می رود، آنها این محل را مهمترین منبع مصالح ساخت و ساز در شهر ساسانی بیستون می دانند. برخی کارشناسان معتقدند فرهاد تراش بیستون ، معدن استخراج سنگ برای ساخت و ساز در شهر مدفون شده ساسانی بوده است و این موضوع تا بدانجا پیش رفت که چندی پیش متخصصین سازه و مهندسی سنگ به دنبال اثبات این موضوع رفتند که صفحه سنگی 6000مترمربعی در دامنه کوه بیستون که مردم ، فرهاد تراش می خوانندش و باستان شناسان به عنوان محل ایجاد نقش برجسته ای بزرگ قلمدادش می کنند، معدن وسیعی برای برداشت سنگ بوده است آنها معتقدند که در صورت اثبات این موضوع ، میزان ساخت و ساز در این منطقه و در نتیجه وسعت شهر مدفون شده بیستون مشخص خواهد شد. بر روی این صفحه سنگی که در فاصله 300 متری جنوب نقش برجسته داریوش اول تراشیده شده است اثر قلم های سنگ تراشان و همچنین گودی های مخصوص قرار دادن ابزار جهت برش سنگ ها به وضوح دیده می شود. در کل دامنه بیستون ،ستون های آماده یانیمه کاره ای رها شده اند. برخی از این ستون ها هنوز در دل زمین ریشه دارند. با توجه به حجم زیاد قطعات جدا شده سنگ و شکل این قطعات ، فرضیه وجود معدن بزرگ سنگ در بیستون قوت پیدا می کند. فرم تراش این سنگ ها به صورت قالبی است و این گونه سنگ ها استفاده عام داشته اند. به همین دلیل به نظر می رسد معدن سنگ بیستون در ساخت و سازهای شهر مدفون شده بیستون مورد استفاده بوده است کارشناسان باستانشناسی در این مورد معتقدند که با استفاده از مقایسه شیب فعلی کوه و شیب لایه های اطراف ، می توان نقشه اولیه کوه های منطقه را تهیه کرد. به این ترتیب میزان استخراج از این کوه را می توان تخمین زد. در مرحله بعد باید در شهرهای اطراف یعنی صحنه ، کنگاور و حتی کرمانشاه آثار سنگی موجود را بررسی کرد و از وجود سنگ های بیستون که ویژگی های منحصر به فردی دارند، اطمینان حاصل کرد. به این ترتیب می توان میزان ساخت و ساز در دشت بیستون را به خوبی تشخیص داد. این کار به ما کمک می کند تا وسعت شهر مدفون شده بیستون را پیش از انجام عملیات کاوش حدس بزنیم. از سویی دیگر متخصصین مهندسی سازه ، زمین شناسی و ژئوتکنیک نیز در مورد تاریخچه این شهر سر آلود و تاریخی بی تفاوت نماندند و با انجام فعالیت های علمی به دنبال آثار شهری در زیر خاک های محوطه تاریخی بیستون گشتند. آنها نیز پس از این تحقیقان به این نتیجه رسیدند که شواهد به جای مانده از گذشته ، حکایت از وجود زندگی شهری در این نطقه از خاک کرمانشاه دارد. در ساحل رودخانه گاماسیاب در کنار کتیبه تاریخی بیستون ، تعدادی خشت کشف شده است. این مصالح ساختمانی نیزمی تواند دلیلی برای وجود منازلی در حاشیه رودخانه و تخریب در اثر سیل باشند چندی پیش عبدالعظیم امیرشاه کرمی ، متخصص سازه و ژئوتکنیک درباره شواهد شهرنشینی موجود در این منطقه به خبرگزاری میراث فرهنگی گفت: در ساحل رودخانه گاماسیاب در کنار کتیبه تاریخی بیستون ، تعدادی خشت کشف شده است. این مصالح ساختمانی ، می تواند دلیلی برای وجود منازلی در حاشیه رودخانه و تخریب در اثر سیل باشند. اما در هر صورت کتیبه بیستون به تنهایی نشان دهنده وجود فرهنگ قوی مهندسی در این ناحیه است . کارگاه سنگ تراشی موسوم به فرهاد تراش نیز می تواند نشان دهنده استفاده اهالی منطقه از سنگ های کوه بیستون باشد. سازه های سنگی و خشتی ارتفاعات اطراف منطقه بیستون از نشانه هایی است که به اثبات این نظریه کمک می کند. در مقابل محوطه بیستون نیز کانال های آبی کشف شده اند که حکایت از انتقال آب رودخانه به محل زندگی شهرنشینان دارد. اما مهم ترین نشانه را می توان پل خسرو، بر روی رودخانه گاماسیاب دانست. در گذشته سطح رودخانه را به وسیله سنگ چینی بالا آورده بودند. این سنگ چینی ها از یک طرف سرعت حرکت آن را کاهش می داده و از سوی دیگر سطح آب را برای استفاده مردم بالاتر می آورده است.

تهدید تخریب ، بلای جان آثار تاریخی

اما در هر صورت تهدید فیزیکی توسط عوامل انسانی همیشه برای ابنیه تاریخی ایران یک رسم غیر مرسوم و شاید دیگر این روزها عادی به شمارآید. تهدیدی که می تواند حتی شهر مدفون در بیستون را نیز به خود مشغول دارد زیرا این روزها قرار است درست همانجایی که تحقیقات باستانشناسان در مورد شهر مدفون بیستون صورت گیرد اتفاقات نا خوشایندی برای ان مجموعه باستانی رخ دهد. «تطبیق یافته های ژئوفیزیک در دشت بیستون با نقشه ارائه شده از سوی سازمان راه و ترابری کرمانشاه ، عبور جاده از روی شهر تاریخی مدفون در دشت بیستون را به اثبات می رساند.»
این خبر کوتاه باعث شد تا در زمان خود بسیاری از کارشناسان را به این باور رساند که وجود آثاری از شیوه های انتقال آب ، معدن بی نظیر سنگ و پتانسیل های بالقوه زندگی شهری ، که در زیر دشت 3500 هکتاری بیستون شهری باستانی خفته است. آنها در زمان خود پا را نیز فراتر گذاشتندو حتی در اظهار نظرهای مختلف به این مسئله تاکید داشتند که مطالعات ژئوفیزیک در این منطقه نظریه وجود شهر باستانی در زیر شهر بیستون را اثبات کرده است. درهمان زمان ملیحه مهدی آبادی ، مدیر پروژه بزرگ بیستون گفت: پس از اتمام عملیات ژئوفیزیک در دشت بیستون و مطابقت داده ها و نتایج بدست آمده با نقشه ارائه شده از سوی سازمان راه و ترابری موضوع عبور جاده کمربندی از روی شهر تاریخی و مدفون در دشت بیستون به اثبات رسید و امروز کلیه کارشناسان بر این باورند که این جاده به احتمال فراوان از روی این شهر تاریخی گذر خواهد گذشت. اما در عین حال کارشناسان معتقدند که در صورت ساخت این جاده شهر تاریخی مدفون در دل بیستون قبل از پیدایش برای همیشه مدفون می شود.

تمدن نهفته ، آسفالت می شود

این در حالی است که بسیاری از کارشناسان از جمله کارشناسان سازمان راه و ترابری معتقدند که انتقال شهر دو هزار نفره به مراتب کم هزینه تر از ساخت چنین جاده ای خواهد بود زیرا علاوه بر هزینه ای که برای ساخت جاده لازم است ، هزینه معنوی و تاریخی عبور این جاده در گذر از شهر تاریخی و باستانی بیستون غیر قابل جبران است. از میان رفتن مرغوب ترین زمین های کشاورزی بر اثر عبور این جاده را نیز باید به این هزینه ها اضافه کرد. از سوی دیگر ساخت کارخانه های پترو شیمی در جوار دشت بیستون نیز این روزها بر نگرانی بیش از حد دوستداران هویت تاریخی بیستون افزوده است. زیرا صرفا ثبت یک اثردر فهرست آثار جهانی نمی تواندلازمه مصون بودن آن اثر را از کلیه خطرات مختلف باشد. انگار کرمانشاه و آثار تاریخی اش باید همیشه با تخریب توسط عوامل انسانی دست به گریبان باشد زیرا پیش از این نیز ساخت تله کابین در حریم طاق بستان احتمال ثبت جهانی این اثر را بسیار کمرنگ کرده بود و این موضوع با ساخت یک پل هوایی در عرصه شکارگاه خسرو کامل شد تا به گفته کارشناسان احتمال جهانی شدن ثبت طاق بستان را به صفر برسد. انگار باید کماکان پیله ای از جنس ابهام بر شهری مدفون در زیردشت بیستون تنیده شده باشد زیرا چندی نیست که به گفته آگاهان فعالیت های باستان شناسی برای بازیابی تمدن نهفته در زیر این منطقه یا به طور کامل متوقف شده و یا آنقدر کمرنگ شده که به نظر می رسد که گویا تنها ثبت جهانی بیستون برای متولیان میراث کافی بوده است. باید به یاد داشت که میدان نقش جهان اصفهان نیز که در فهرست جهانی برای خود جایی پیدا کرده است نیز به دلیل اهمال تا مرز خروج از فهرست جهانی و قرار گرفتن در لیست آثار در معرض خطر پیش رفت زیرا قرار بود برجی نامیمون بر روی این اثر جهانی سایه افکند و در عین حال کارشناسان میراث فرهنگی به صراحت می گویند که شاید ثبت کامل مجموعه بیستون با در نظر گرفتن تمامی آثار تاریخی موجود در دشت بیستون می توانست این امید را به دوستداران فرهنگ و تمدن ایرانی بدهد که شاید روزی هیچ عنصر خارجی باعث نشود که هویت این منطقه با علامت سئوالی روبرو شود که پاسخش را زودتر از مسوولان رسمی میراث فرهنگی ایران قاچاقچیان آثار تاریخی پیدا کرده اند. مشکلی که نه تنها این مجموعه پهناور تاریخی بلکه تمامی مجموعه های تاریخی و باستانی را به خویش وا داشته است.

هشتمین یادگار ایران در فهرست آثار جهانی محوطه تاریخی بیستون در 30 کیلومتری شمال شرقی شهر کرمانشاه ، در دامنه کوهی به نام بیستون قرار گرفته است. در این محوطه آثاری مانند غارهای پیش از تاریخ ، نیایشگاه دوران ماد، نقش برجسته و کتیبه داریوش اول هخامنشی ، نقش برجسته سلوکی هرکول ، نقش برجسته مهرداد دوم و بلاش اشکانی ، صفحه معروف به فرهاد تراش و همچنین بنا و پل های ساسانی جای گرفته اند. وجود آثاری مانند نیایشگاه مادی ، نقش برجسته و کتیبه داریوش اول هخامنشی ، مجسمه سلوکی هرکول ، نقش برجسته های مهرداد دوم ، گودرز و بلاش ، بازمانده از دوره اشکانی و بالاخره صفحه ای وسیع به نام فرهاد تراش و بنای ساسانی بیستون ، ارزش این محوطه تاریخی را در حد یک اثرجهانی بالا برده است. مهمترین ویژگی بیستون ، وجود کتیبه داریوش اول به عنوان مبدا کشف خطوط میخی عیلامی ، میخی بابلی و فارسی باستان است. بیستون پس از گنبد سلطانیه ، هشتمین اثر پیشنهادی ایران برای ثبت در فهرست آثار جهانی یونسکو بود که چندی پیش در یونسکوبه ثبت رسید.

مهدی نورعلیشاهی