بریتانیا و روحانیت شیعه ؛ از رژی تا مشروطه

...قدرت چشمگیر مجتهد اعلم در عرصه سیاست بین المللی ، در برابر انگلستان ، در شورش مشهور «تحریم تنباکو» چهره نمود. یک فتوا، و یک تحریم عمومی مجتهد اعلم ، دکان یک کمپانی بزرگ را، در اندک مدتی تخته کرد.

کد خبر: ۱۰۵۵۶۳

این فتوا، از طرف «میرزای شیرازی» مرجع بزرگ تشیع ، سال 1270 شمسی / 1892 میلادی صادر گردید. و مهمترین طلایه اتخاذ سیاست «مقاومت منفی»، در برابر استعمار، پیش از «گاندی» رهبر فقید هند، در خاورمیانه بشمار می رود و یکی از درخشان ترین شاهدها، برای مطالعه در حیات دینی و رهبری مذهبی ، به عنوان یک نیروی اجتماعی در کشاکش سیاست و اقتصاد، محسوب می گردد...تحریم تنباکو، درس تازه ای برای مطالعه در عوامل زیر ساز حیات اقتصادی اسلام و ایران ، به استعمارگران خارجی داد...این قدرت نمایی روحانیت ، هشداری بود، هم به دولت و هم به خارجیان علاقمند به اوضاع ایران...برای شیعیانی که تا قبل از «صفویه» یعنی پیش از قرن شانزدهم ، حتی غالبا ناگزیر به «تقیه» می بودند، یعنی می بایست به خاطر حفظ جان و مال خویش ، بیشتر اوقات ، مذهب خویش را پنهان دارند، این قدرت نمایی پیروزمند در جدال با دولت و سیاست انگلیس ، پیشرفتی بی سابقه و شگرف در تاریخ ایران بشمار می رود. نتیجه همین احساس قدرت توام با مسئولیت و خاطره پیروزی در نبرد تنباکو، از جمله به احتمال قوی موجب گشت که روحانیت ، در انقلاب مشروطیت ایران،...عنصری فعال گردد. شعار روحانیت ، در مشروطیت ، «استقرار عدل» بود.
چنانکه آیت الله حاج شیخ فضل الله نوری ، پس از بازگشت از مشروطیت ، دراعترافات خود نگاشت که ما را با «کلمه طیبه عدل» فریب دادند...
...روحانیت ایران ، در انقلاب مشروطیت ، آشکارا نشان می دهد که مایل است ، تنها به طور غیر مستقیم ، حکومت را در دست داشته باشد. قوه قضائیه را حتی المقدور تحت نظر گیرد. محاکم عرف ، تا آنجا که ممکن است ، مانند محاکم شرع ، خارج از حوزه نفوذ کامل روحانیت واقع نشود. با افزایش ماده نظارت مجتهدان بر قوانین ، یعنی با تعیین «حق وتو» من مخالفم برای خود، نسبت به هر لایحه ای که مخالف شرع اسلام جلوه کند، روحانیت ایران کوشید، تا برای همیشه ، اصل حاکمیت خود را، به وسیله متمم قانون اساسی ، و قوه مقننه ، در حکومت ایران تنفیذ نماید. این قدرت نمایی ، بر طبقات روشنفکر، و نیز سیاست خارجی پنهان نماند. و احیانا نیز بر آنان گران آمد. «قوه مجریه» در خود نیاز به ایجاد مانع و ترمز برای پیشرفت روحانیت احساس کرد. طبقه «روشنفکر» نیز آن را...سدی برای پیشرفت خود، پنداشت. «سیاست خارجی» نیز، با استقلال رای و مقاومتی که روحانیت از خود در تحریم تنباکو، نشان داده بود، قدرت زیاد روحانیت را چندان به صلاح خویش نمی دید. روحانی^ت ایران ، در صدر مشروطیت ، با انحصار قدرت حقوقی ، و تا حد نسبتا زیادی نیز اقتصادی مانند اداره سازمان وقف ، دریافت وجوه شرعی مانند: خمس و زکات و سهم امام یک نوع حکومت
...نخبگان ، و بالاخره ، دولتی در دولت بشمار می رفت... از همین رو نیز، اعدام «شیخ نوری» را،هنگام غلبه مشروطه خواهان ، پاره ای ، به خاطر تضعیف قدرت خطرناک روحانیت دانسته اند، نه به سبب مخالفت شخص وی. به عبارت دیگر، به عقیده این گروه ، شیخ نوری قربانی مبارزه قدرتهای متخاصم شده است. و هنوز دیگران پا را ازاین مرحله فراترنهاده ، اعدام شیخ فضل الله را، انتقام استعمار از روحانیت ایران ، برای جبران شکست در سودای تحریم تنباکو، و پیشگیری از تکرار مقاومتهای مشابه آن ، می دانند. شیخ نوری ، به عقیده این گروه ، در نظر استعمارگران ، مظهر انعطاف ناپذیری قدرت تشیع در قرن اخیر جلوه می نمود. آیت الله «میرزا حسن شیرازی»، مفتی فتوای تحریم تنباکو، نامه ها و تلگرافهای خود رابه تهران ، عموما خطاب به وی ، می نگاشته و مخابره می کرده است.
هم چنین بین سید جمال الدین ، و شیخ معدوم ، روابط نزدیک و صمیمانه برقرار بوده است. ضمنا مخالفت شیخ ، هنگامی با مشروطه آغاز می شود که از جمله ، سفارت انگلیس را دست در کار بسط نفوذ خود در ایران ، به بهانه کمک به آزادیخواهان ، می بیند. از اینرو، سیاست ایجاد توازن قوای انگلیس ، در داخل ایران نیزایجاب می کرد که از قدرت روحانیون کاسته شود. برای این مقصود، اعدام شیخ نوری ، بهترین بهانه و وسیله شناخته شد. و پنهانی نیز توطئه گشت...در هر حال ، کناره جویی روحانیت از قدرت اجرایی و عملی ، و اکتفا به قدرت نظری قضایی و قانونگذاری ، در کشاکش قوا، و تمرکز نسبی قدرت واقعی در دست قوه اجرایی ، بویژه در دوره بیست ساله زمامداری رضاشاه...، موجب گشت که روحانیت ، اندک اندک تجزیه شده تحلیل رود، و به کناره گیری از سیاست ناگزیر گردد. تفکیک شدید سیاست از دین ، و حتی اختیار قضاوت و قانونگذاری که به عنوان حق تشریع ، و اجتهاد و فتوا، نزدیک به چهار قرن در انحصار مجتهدان بود، دستور روز دولتها گشت. حکومت فقه ، اندک اندک ، ازصحنه واقعی زندگی بیرون رفت...

منبع: دیباچه ای بر رهبری ، چاپ سوم ، ص 150141