ایدئولوژی زدایی و ایدئولوژی زدگی

زادگاه ایدئولوژی ، دنیای غرب است و به طور طبیعی دستخوش تحولات مفهومی مهمی در آن دیار شده است. گاهی به عنوان مکتب و اندیشه و گاهی به معنای توهم و پندارهای بدون مبنا و پایه مطرح می شود.

کد خبر: ۱۰۴۵۷۴

در فرآیند تحولات مفهومی ، اگر ایدئولوژی مترادف با عقیده و مکتب تلقی بشود، حضور آن در بسیاری از عرصه ها حتی در عرصه علم ، با دشواری روبه رو می شود. بدین ترتیب است که واژه ایدئولوژی و رویکرد ایدئولوژیک که در بسیاری موارد، رویکرد ارزشی هم گفته می شود، بار منفی پیدا کرده ، مترادف دگماتیسم و ارتجاع و غیرعلمی بودن انگاشته می شود.
در این راستا اما طرح چند پرسش خالی از لطف نیست: آیا مارکسیسم ، لیبرالیسم ، مدرنیسم و...عقیده و مکتب نیستند؛ اگر چنین است ، آیا دارندگان این مکاتب هیچ گاه در حوزه امور اجتماعی و علوم انسانی از جمله تاریخ ، دست به قلم نمی برند و به تحلیل و تبیین نمی پردازند؛ و اگر چنین می کنند، چگونه این باورها و ارزشهایشان را از دخالت و تاثیرگذاری در داوری ها و ارزیابی هایشان بازمی دارند؛ یا این که آن عقاید و ارزشها خود عین علمند و نه تنها دخالتشان رواست ، بلکه تحلیل ها هنگامی لقب علمی دریافت می کنند که بر پایه آن ارزشها و عقاید شکل گرفته باشند! در این صورت اگر صاحبان دیگر عقاید و مکاتب هم ، چنین ادعایی بکنند، در پاسخشان چه باید گفت؛ البته ناسازگار نشان دادن عقیده و علم ، خود یک عقیده و ایدئولوژی است با خاستگاه تاریخی و اجتماعی خاص و ارزیابی آن بیرون از حوصله این مقال است. اما آنچه در این نوشته می خواهیم بگوییم این است که هدف اصلی انسانها، حقیقت ، یعنی درک درست واقعیت ها همانگونه که واقعا هستند، می باشد. در این میان ، عقاید نیز همانند دیگر مقوله ها، می توانند عامل یا مانع نیل به حقیقت باشند. بنابراین آنچه مهم است ، اصول و مبانی معرفتی و روش پژوهش است ، وگرنه با حربه علم و ادعای علمی بودن نیز بیشتر از ابزار عقیده می توان به جنگ واقعیت رفت و حقیقت را مکتوم کرد. پژوهشگر تاریخ جنبش مشروطیت می تواند با توجه به آنچه گفته شد، از منظر دقیق تری به رخدادهای این نهضت و متون تاریخی مربوط به آن بنگرد.
در این نگره ، افزون بر تامل فلسفی در این که آیا رویکرد ایدئولوژیک تا چه اندازه می تواند عامل یا مانع دریافت حقایق باشد، این نکته مهم نیز مورد توجه قرار می گیرد که منابع تاریخی اولیه مربوط به مشروطیت ، تا چه اندازه ایدئولوژی زده هستند؛ ایدئولوژی غالب بر آنها چیست؛ آن ایدئولوژی چه اندازه در تحلیل ها و ارزیابی های آنها موثر واقع شده و چه کاستی هایی در تصویری که آنها از این واقعه تاریخی ارائه کرده اند ایجاد کرده است؛ بدون تردید، عدم توجه به این مقوله باعث می شود تا پژوهشگران امروز نیز گرفتار همان خطاهای معرفتی و روشی گذشتگان بشوند و حاصل تلاشهای علمی آنها نیز از همان کاستی ها و آسیبها رنج ببرد.