نگاهی به اختلال استرس پس از سانحه و نقش خانوادهها در کمک به بیماران
وقتی سانحه، روان انسان را هدف قرار میدهد
در هفتههای اخیر یکی از پرسشهای خوانندگان درباره کودکی بود که متعاقب یک رفتار شبه زورگیرانه در خیابان دچار ترس شدید و اختلال خواب و شب ادراری شده است البته براساس اطلاعات ارسالشده نمیتوان کودک مورد نظر را دچار اختلال مشخصی تشخیص داد، اما به این بهانه یکی از اختلالهای مهم روانپزشکی را مرور میکنیم.
اختلال استرس پس از سانحه یا آسیب شدید از جمله مهمترین بیماریهای روانپزشکی است که آگاهی نسبت به آن میتواند بویژه برای خانوادهها بسیار کمککننده باشد. این اختلال پس از اتفاقات بسیار ناخوشایند ممکن است رخ دهد و شناخت علائم اولیه آن میتواند از مزمنشدن و شدت گرفتن آن پیشگیری کند. این اختلال در زنان و سنین جوانی شایعتر است.
سانحه یا آسیب شدید به چه معناست؟
وقایع استرسزای زیادی در زندگی معمول انسان اتفاق میافتد. از مشکلات خانوادگی و عاطفی گرفته تا فوت یکی از نزدیکان بر اثر بیماری یا طلاق و جدایی. همه این اتفاقات میتوانند در یک فرد مستعد به بیماری روانپزشکی منجر به آسیب روانی شوند، اما هیچکدام از اینها به معنای سانحه یا آسیب شدید تلقی نمیشود. این واژهها تنها زمانی استفاده میشوند که فرد با موقعیتی مواجه شود که خطر مرگ یا آسیب جدی بدنی و روانی را قویا برای خود حس کند یا این که شاهد این اتفاق برای کس دیگری و معمولا از نزدیک باشد. مثالهای این تعریف متنوع هستند.
حضور داشتن در ماشینی که تصادف کرده است و یک یا چند نفر از سرنشینان آن فوت کردهاند. حضور در جبهه و شاهد کشته شدن همرزمان، مواجهه با یک سارق که برای رسیدن به هدفش فرد را تهدید به مرگ یا آسیب شدید جسمی میکند و تعرض و تجاوز جنسی مثالهایی هستند از سانحه که شدت آسیب آن میتواند به حدی باشد که فرد را مبتلا به بیماری ناتوانکننده و جدی اختلال استرس پس از سانحه کند.
چه عواملی در ابتلا دخیل هستند؟
بارها پیش آمده است خانواده فردی که در یک تصادف مرگبار دچار این بیماری شده است درباره عوامل آن میپرسند و مشخصا میپرسند: «از آن ماشین فرد دیگری هم جان سالم به در برده است. چطور است که او دچار این بیماری نشده است؟» یافتههای اخیر علمی نشان میدهد که این اختلال در افرادی رخ میدهد که از نظر عملکرد هورمونهای بدن و مناطق مختلف مغز دچار مشکلات زمینهای بوده و به این ترتیب مستعد این اختلال هستند. در واقع علل جسمی از عوامل مهم این اختلال به شمار میرود و در کنار سانحه میتواند منجر به این اختلال شود.
ماجرای «موج انفجار»
ابتلای بسیاری از جانبازان مظلوم اعصاب و روان به بیماری روانپزشکی در عوام به نقش «موج انفجار» منسوب میشود. این در حالی است که اکثر این جانبازان متعاقب مواجهه با صحنههای بسیار دلخراش به وجودآمده پس از انفجار و در عرض زمانی بسیار کوتاه که بر تعریف شدیدترین نوع سانحه منطبق است دچار اختلال استرس پس از سانحه میشوند و در واقع موج صوتی انفجار نقشی در ابتلای ایشان ندارد.
علائم این اختلال چیست؟
این اختلال از جمله اختلالهای روانپزشکی است که نشانههای چندگانه دارد. یکی از اولین و مهمترین نشانههای این اختلال اجتناب از مواجهه با هرگونه سرنخی است که میتواند سانحه را برای فرد یادآوری کند. به طور مثال فردی که در تصادف دچار سانحه میشود از سوار شدن در ماشین اجتناب میکند. این علامت اگر ادامه پیدا کرد، میتواند منجر به مزمن و شدید شدن اختلال شود. از دیگر علائم ترس مداوم از تکرار سانحه است.
این بیماران همچنین دچار علائم آزارنده دیگری چون خواب نامنظم و کابوسهای شبانه و تعریق و تپش قلب و همچنین احساس بیحوصلگی و بیحسی مداوم نیز ممکن است بشوند. البته علامت اولیه و اصلی این اختلال این است که فرد متعاقب سانحه دچار ترس شدید یا بهت شود. پس اگر متعاقب سانحه با چنین علائمی مواجه شدیم باید خیلی جدی به این بیماری شک کنیم.
تفاوت بیماران کودک و بزرگسال
این اختلال میتواند به چند صورت در کودکان و بزرگسالان متفاوت باشد.
اول اینکه کودکان ممکن است در شرایط و تهدیدهای خفیفتر احساس ترس بسیار شدیدی پیدا کنند و این ترس به حدی شدید باشد که منجر به اختلال استرس پس از سانحه شود. دیگر آن که علائم در کودکان میتواند بسیار متفاوت باشد. بهطور مثال شب ادراری یکی از مهمترین علائم این بیماری در کودکان است و به طور شایع بیماری این کودکان ممکن است منجر به بازیهای کاملا متفاوت و گوشهگیرانهای شود.
مداخله فوری، شاه کلید ماجرا
خبر خوش مهم درباره این بیماری این است که اگر فرد در روزها و هفتههای اول مواجهه با سانحه جهت مداخله روانپزشکی آورده شود احتمال ابتلای وی به این بیماری را میتوان کم کرد، ولی در صورت اینکه این زمان از دست برود ممکن است درمان دشوار و دشوارتر بشود، اما در صورت گذشت زمان هم با درمانهای فعلی امکان کمک به این بیماران وجود دارد.
راه درمان چیست؟
همانگونه که ذکر شد مداخله زودهنگام راه اصلی درمان این اختلال و پیشگیری از شدت یافتن آن است. این بیماری از جمله اختلالات روانپزشکی است که بهطور معمول توسط دو نوع روش اصلی درمان بیماران روانپزشکی یعنی دارویی و غیردارویی در کنار هم درمان میشود.
در حال حاضر برخلاف دهههای گذشته داروهای بسیار خوب و کمعارضهای برای درمان این اختلال وجود دارد که روانپزشکان میتوانند برای مبتلایان به این بیماری تجویز کنند. در کنار مصرف دارو، گاهی چند جلسه رواندرمانی توسط روانپزشک یا روانشناس بالینی بویژه در ابتدای مواجهه با سانحه میتواند بسیار کمککننده باشد. اختلالی که اگر به فکر درمانش نباشیم، میتواند بسیار آزارنده، مزمن و ناتوانکننده باشد.
دکتر محمدرضا شالبافان - روانپزشک و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران
