ریاست 4 ساله ایران بر «نم» در ایستگاه پایانی

اجلاس سران غیرمتعهدها در حالی از شنبه در ونزوئلا آغاز می‌شود که وزیران خارجه کشورهای عضو این جنبش، امروز و فردا در جزیره مارگاریتا گرد هم می‌آیند و درباره مسائل مورد بحث در اجلاس سران رایزنی می‌کنند.

محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان هم که از سه‌شنبه، تهران را برای سفر خود به قاره آمریکا ترک کرده، در این اجلاس حضور می‌یابد.

البته ظریف در مسیر سفر به ونزوئلا، دیروز وارد مکزیکوسیتی، پایتخت مکزیک شد و با وزیر خارجه این کشور گفت‌وگو کرد.

ایران ریاست شانزدهمین دوره جنبش عدم تعهد را در اختیار دارد و قرار است ریاست دوره هفدهم این جنبش به ونزوئلا واگذار شود. با توجه به سه ساله بودن دوره‌های ریاست جنبش عدم تعهد، انتقال ریاست از ایران به ونزوئلا باید سال گذشته اتفاق می‌افتاد که به دلیل تحولات داخلی ونزوئلا، این رویداد به تاخیر افتاد.

تشکیلاتی با دربرگیری بالا و کارایی پایین

جنبش عدم تعهد، تشکیلاتی است که نزدیک به60 سال قدمت دارد و 120 کشور جهان را دربر می‌گیرد. از این حیث، جنبش عدم تعهد، بزرگ‌‌ترین تشکیلات بین‌المللی بعد از سازمان ملل محسوب می‌شود و به عنوان بزرگ‌ترین ندای استقلال‌طلبی سیاسی، نظامی و اقتصادی کشورهای مستقل جهان، اهداف تعیین‌شده‌ای دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از حق تعیین سرنوشت حاکمیت و استقلال ملی، عدم الحاق به پیمان‌های نظامی چندجانبه، ایجاد استقلال عمل برای کشورهای عضو در مقابل نفوذ قدرت‌های بزرگ، مبارزه با امپریالیسم، نفی نژادپرستی و اشغال خارجی، دموکراتیزه کردن روابط بین‌الملل و همکاری اقتصادی براساس اصل برابری در حاکمیت. در واقع روح اصلی اهداف بنیانگذاران جنبش عدم تعهد، نفی سلطه‌گری و مبارزه با بی‌عدالتی در نظام بین‌الملل بوده است.

اما این جنبش از بدو تاسیس خود تاکنون نتوانسته است آنچنان که باید و شاید در تحولات بین‌المللی تاثیرگذار باشد.

مرتضی صفاری، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی با اشاره به اهداف جنبش عدم تعهد به جام‌جم می‌گوید: جنبش عدم‌تعهد همان‌طور که از اسمش پیداست جمعی از کشورها با منافع و دیدگاه‌های متفاوت است که قصد داشتند زیر پرچم دو قطب شرق و غرب قرار نگیرند.

وی با بیان این‌که اگر مجموعه عدم‌تعهد به‌صورت سازمانی‌تر عمل می‌کرد حتما می‌توانست تاثیرگذارتر از امروز در نظام بین‌الملل باشد، می‌افزاید: جنبش عدم تعهد زمانی تشکیل شد که دو قطب سیاسی مسلط در دنیا یعنی شوروی و آمریکا گردانندگان دو تفکر شرق وغرب بودند و مجموعه‌ای از کشور‌ها تلاش کردند با خروج از سیستم موجود اهداف خود را پیگیری کنند.

کشورهایی وابسته به غرب و شرق

اما با وجود چنین هدفی که از سوی صفاری به آن اشاره شد، عملا چنین اتفاقی نیفتاد و آن‌طور که محمدرضا فرقانی، سفیر پیشین ایران در ترکمنستان به جام‌جم می‌گوید اگرچه طبق اساسنامه، کشورهایی باید عضو جنبش باشند که وابستگی به غرب و شرق نداشته باشند، اما در عمل بیشتر کشورهای عضو جنبش غیرمتعهدها حتی در همان زمانی که جهان دو قطبی بود، به قطب شرق و غرب تعهد داشتند که از جمله آنها می‌توان به عربستان اشاره کرد.

فرقانی که در زمان برگزاری شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم‌تعهد در تهران، سخنگویی ستاد برگزاری این اجلاس را به عهده داشت با بیان این‌که جنبش عدم تعهد با عضویت حدود 120 کشور بعد از سازمان ملل بزرگ‌ترین سازمان بین‌المللی از لحاظ تعداد اعضاست و از لحاظ سیاسی از اهمیت خاصی برخوردار است،می‌گوید: غالب کارشناسان و نظریه‌پردازان بین‌المللی معتقدند جنبش عدم تعهد در دستیابی به اهدافش موفقیت چندانی نداشته و نتوانسته تاثیرگذاری لازم را در سطح روابط بین‌الملل داشته باشد.

وی می‌افزاید: این سازمان وسعت زیادی دارد اما قدرت و ساختار لازم را برای اجرای مصوبات و پیگیری اهداف در اجلاس‌های مختلف ندارد، البته این اشکال تقریبا در مورد بیشتر یا تمام سازمان‌های بین‌المللی وجود دارد و مصوباتشان از قدرت اجرایی لازم برخوردار نیست و بیشتر شبیه بیانیه‌های سیاسی است که در اجلاس‌های مختلف تصویب و سپس فراموش می‌شود، زیرا ساختاری برای پیگیری مصوبات در جنبش عدم تعهد دیده نشده است. فرقانی با بیان این‌که تاثیرگذار نبودن جنبش عدم تعهد دلایل دیگری نیز دارد، یکی از این دلایل را نبود تجانس سیاسی و همگرایی میان کشورهای عضو این جنبش می‌داند.

البته با فروپاشی شوروی و از بین رفتن نظام دوقطبی، بخشی از دلایل تشکیل جنبش غیرمتعهدها نیز به نوعی دگرگون شد. صفاری، عضو کمیسیون امنیت ملی در همین زمینه می‌گوید: بعد از فروپاشی نظام دوقطبی در دنیا مقداری بحث حضور کشورهای عدم تعهد تغییر کرد و این‌بار در مقابله با یکه‌تازی‌های آمریکا موضوعیت پیدا کرده است.

نماینده نطنز با بیان این‌که رفتارهای آمریکا در عرصه بین‌المللی مورد تائید کشورهای عدم تعهد نیست، می‌افزاید: براین اساس در حوزه سیاست خارجی،کشورهای عضو عدم تعهد، خواستار خروج از وضعیت فعلی و حضور مقتدرانه خود در نظام بین‌الملل هستند.

ساختاری که دست و پای رئیس را می‌بندد

زمانی که جمهوری اسلامی ایران در سال 91، ریاست جنبش غیرمتعهدها را به عهده گرفت، این امیدواری وجود داشت تا کشورمان با ریاست فعال بر این نهاد، بخشی از انفعال مزمنی را که در سال‌های گذشته وجود داشت، برطرف کند و به گفته صفاری، ایران توانست با موضعگیری‌های بموقع و برگزاری نشست‌های مناسب، اهداف جنبش را تا حدودی تامین کند.

اما از سوی دیگر فرقانی با اعتقاد به این‌که کشورمان بهره‌برداری لازم را از ریاست خود بر جنبش عدم تعهد نداشته، یکی از دلایل این مساله را ساختار جنبش عدم تعهد می‌داند و می‌گوید: این اشکال صرفا به ایران مربوط نمی‌شود بلکه همه کشورهایی که ریاست جنبش را به عهده داشتند، نتوانستند تاثیر چندانی در روند کاری سازمان داشته باشند، زیرا ساختار جنبش، اجازه چنین کاری را نمی‌دهد و البته ایران هم برنامه کامل و مدونی برای تاثیرگذاری بر جنبش نداشت.

صفاری در همین زمینه می‌گوید: تشدید تحریم‌های غرب در مورد ایران، بخشی از انرژی جمهوری اسلامی ایران را برای استفاده از فرصت ریاست غیرمتعهدها گرفت و اکنون که در فضای پسابرجام هستیم، باید امیدوار بود تهران بیشتر بتواند از ظرفیت غیرمتعهدها استفاده کند.

این عضو کمیسیون امنیت ملی با اشاره به این‌که ونزوئلا در دوره جدید، ریاست جنبش عدم تعهد را به عهده خواهد گرفت، می‌افزاید: با توجه به موضع سیاسی دولت ونزوئلا در جهان و به دلیل موقعیت و موضع این کشور نسبت به آمریکا، ایران همچنان می‌تواند از ظرفیت این کشور برای رسیدن به اهداف جنبش بهره‌مند شود.