چه کسی پدر را کشت؟

فیلم، لحن و روایتی از جنس واقعگرایی اجتماعی دارد که شاید برخی آن را متاثر از سینمای فرهادی بدانند، اما ردپای مستقل محمدزاده را در بازنمایی و روایت خود از قصه‌ای که به ظاهر تکراری است، می‌توان جست‌وجو کرد. با کمی اغماض می‌توان چهارشنبه را از حیث فضای دراماتیکی «با ابد و یک روز» مقایسه کرد. مبنای این قیاس را می‌توان در نسبت خانوادگی و برادر خواهری با بحران و گره کور قصه قرار داد که نوع مواجهه این شخصیت‌ها که گرچه در یک کنش‌ واحد بنا نمی‌شود، اما سرنوشتشان در گرو تصمیم‌ها و انتخاب‌های یکدیگر قرار می‌گیرد.

چهارشنبه، هرچند یک ملودرام اجتماعی و خانوادگی است که سویه جمع‌گرایانه دارد، اما سرانجام این فردیت شخصیت‌هاست که به عنوان عاملی در مواجهه و تعامل با نظام اجتماعی دچار قبض و بسط شده و به یک هویت تازه می‌رسد. در رهگذر همین بازنمایی البته می‌توان تصویری روان و جامعه‌شناختی از خانواده ایرانی و مناسبات و روابط آنها را نیز ترسیم کرد که واجد نوعی رویکرد آسیب‌شناسانه نیز هست. خانواده‌ای از طبقات پایین دست جامعه که در موقعیت پیچیده و دشواری از یک بحران خانوادگی قرار گرفته‌اند که هر گونه کنش فردی آنها می‌تواند آینده همه‌شان را دستخوش تغییرات بنیادی کند. وضعی حساس و پرمخاطره که هیچ کدام از چهار شخصیت نباید اشتباه کنند و امکان خطا باید به حد صفر برسد. طبیعتا در این موازنه، سلیم (شهاب حسینی) به عنوان برادر بزرگ‌تر باید به شخصیت محوری بدل شود که با ایجاد تعادل بین احساس و منطق، خانواده‌ا‌ش را از این بحران عبور دهد، اما این طاهر، برادر کوچک‌تر است که به شخصیت اصلی بدل می‌شود که هم در تعلیق روایت و هم پیشبرد قصه نقش مهمی دارد و البته در موقعیت پرتگاهی و باریکی قرار گرفته که اگر کنش‌های خواهرانه اکرم و طیبه نبود، چه بسا کشمکش‌های برادرانه سلیم و طاهر به فرجام بدی می‌رسید. با این حال نباید اشتباهات اکرم را در تعمیق تنش‌های درون خانوادگی فراموش کرد. خوشبختانه فیلم به رغم قابلیت افتادن در سانتی مانتال‌های اخلاقی در مسیر درستی حرکت کرده و رئالیست اجتماعی خود را نقض نمی‌کند. از این حیث هم می‌توان چهارشنبه را با ابد و یک روز به مقایسه گرفت که با وجود حضور پررنگ شخصیت‌ها و تاثیرات متقابل کاراکترها و عملکردشان برهم، سرانجام کلیت و ساختار قصه موقعیت محور است، نه شخصیت محور و این دیالکتیک بین عامل و ساختار سرانجام ذیل یک گفتمان کل‌گرایانه بازنمایی می‌شود که البته نقش و سهم فردی شخصیت‌ها نیز در آن مستتر است. چهارشنبه از عناصر کارگردانی یعنی اندازه قاب، میزانسن، ریتم و بازی گرفتن نشان از کارگردان با استعداد دیگری در سینمای ایران دارد که با پایان‌بندی جسورانه و غافل‌کننده، امیدوارکننده به نظر می‌رسد.

سیدرضا صائمی

جام جم