دلایل روانی بدریخت‌انگاری

پیوستار دیدن خودمان به عنوان یک فرد با زیبایی نسبی به نحوی است که در یک طرف طیف افراد نمایشی و خودشیفته جای دارند که خود را بی‌نقص و بی‌همتا و استثنایی می‌پندارند و البته این باور ناشی از احساس حقارت ناهشیار آنهاست و در انتهای دیگر این طیف افرادی را داریم که از خودپنداره ضعیفی برخوردارند و از همه چیز خود ایراد می‌گیرند و خود را به پایین‌ترین شکل تنزل می‌دهند. در واقع در هیچ یک از این دو گروه افرادی با وضع روانی مطلوب نخواهیم داشت.

خودپنداره‌ای کارآمد خواهد بود که منطبق بر واقعیت فرد، آن گونه که هست، باشد نه بر مبنای خیال‌پردازی و عقده‌های روانی. از طرفی فرد با خودپنداره کارآمد به گونه‌ای رفتار خواهد کرد که باورها، رفتارها و هیجاناتش تناقض نداشته باشند. ویژگی دیگر خودپنداره کارآمد این است که عزت‌نفس فرد را به سطح مطلوب برساند. اگر خودپنداره فرد فقط شامل صفات منفی او باشد، در این حالت، عزت نفس پایینی را تجربه خواهد کرد و اگر فقط شامل صفات مثبت باشد عزت نفس غیرواقعی را تجربه می‌کند. بنابراین خودپنداره‌ای کارآمد است که ترکیبی از صفات مثبت و منفی را شامل شود.

از ویژگی‌های افراد مبتلا به خودزشت‌پنداری می‌توان به این موارد اشاره کرد که، این افراد وقتی مقابل آینه می‌ایستند و عکس‌های خود را نگاه می‌کنند، از خود متنفر می‌شوند و حتی گاهی از آینه و عکس انداختن فرار می‌کنند و انگار شخصی را می‌بینند که کاملا برایشان بیگانه است. تصورات نادرست از ویژگی‌های بدنی خود دارند. این وضع می‌تواند کل زندگی فرد را تحت‌الشعاع قرار دهد و برای نزدیکان شخص هم آزاردهنده باشد. تائیدطلبی این افراد آن قدر زیاد است که دائما به دنبال جلب توجه به شیوه‌های گوناگون هستند و متاسفانه خیلی زود اثر موقتی تائیدها از بین می‌رود و فرد باز هم بی‌قراری را تجربه خواهد کرد. زیربنای این تائیدطلبی افراطی، عزت نفس پایین است.

ممکن است به دلایل فرهنگی مردان دید مثبت‌تری به ظاهر و بدن خود داشته باشند و حتی ممکن است خود را بهتر از آن چیزی که هستند، بدانند. این مسأله به بازخوردهای اولیه والدین، اعضای خانواده و جامعه بازمی‌گردد. وقتی در خانواده‌ای «پسر بودن» خودش دنیای حسن تلقی شود و هر گونه صفت یا ویژگی دیگر زیر پوشش پسر بودن قرار گیرد و تفاوت‌های سبک تربیتی و توجه برای پسر مشهود باشد در چنین خانواده‌ای دختر بودن خودش بار منفی عظیمی خواهد داشت و به دنبال آن دختر، عزت‌نفس و خودپنداره آسیب‌دیده و عقده حقارت را تجربه می‌کند و از طرفی پسر این خانواده عقده برتری و خودبزرگ‌‌بینی و عزت‌نفس کاذب را تجربه خواهد کرد. اما اگر ایده‌آل‌ها و الگوهای نوجوانی یک پسر نیز با خود واقعی‌اش فاصله زیادی داشته باشد اضمحلال عزت‌نفس را شاهد خواهیم بود. مثال آن مصرف روزافزون انواع داروهای زیبایی‌اندام است که نوجوان و جوان به جای پذیرش خود واقعی و قدرت واقعی عضلانی در پی جلب توجه با اندام‌های ساخته شده توسط پودرهای غیرمجاز است و حتی عوارض آن را به جان می‌خرد. مردان مبتلا به این بیماری از کم شدن موی سر، کوتاهی قد، فرم عضلات و عدم تناسب اندام تناسلی ابراز نارضایتی می‌کنند و خانم‌ها در مورد بخش‌های مختلف چهره، پوست، فرم بدن، شکل پاها و سایز سینه‌ها ابراز نگرانی می‌کنند.

حال باید ببینیم عوامل مؤثر در بروز اختلال خودزشت‌پنداری چیست، کودکی که در حال شناخت خود و پیرامونش است سنگ بنای اولیه شخصیت، باورها، عواطف، ارزش‌ها و نگرش‌هایش توسط بازخوردهای اطرافیان مهم زندگی‌اش گذارده می‌شود و این زیربنای اولیه؛ احساسات مهم وجودش شامل تصویر از خود، شایستگی، عزت‌نفس و ارزشمندی را پایه‌ریزی خواهد کرد. براساس این فرآیند افراد تصویر و باور در مورد خودشان را از طریق واکنش‌های افراد مهم زندگی و نیز الگوهای ایده‌آل ارائه‌شده در جامعه دریافت می‌کنند.

عروسک‌هایی با اندام‌ها و چهره‌های غیرواقعی و ساختگی که شباهت کمی با انسان طبیعی دارد. تعریف و تمجیدها از چشم و ابرو و قد و هیکل و... و بردن تمرکز کودک روی تمامی ویژگی‌های جسمانی. انیمیشن‌های دختران زیباروی با موهای سه متری طلایی و چشمان براق و درخشان مانند سیندرلای معروف و پسرانی مانند بابالنگ‌دراز قصه جودی. لوازم بازی فانتزی که تخیلات و تصویرسازی‌های ذهنی کودک را به پدیده‌های غیرواقعی سوق می‌دهد. نوشت‌افزارهایی با تصاویر انیمیشنی فریبنده، جذاب و غیرواقعی. تبلیغات رسانه‌ای از زنان خوش‌اندام و گریم‌شده و مردان تنومند و ورزیده و قدبلند، همه اینها تصاویری است که کودک و نوجوان از ایده‌آل‌ها و الگوهای اجتماعی در ذهن خودش می‌سازد و خودش را با آنها قیاس خواهد کرد.

برخلاف برخی ادعاها مطرح کردن زیبایی به عنوان یک ارزش اولیه در کشور ما بمراتب بیشتر از برخی کشورهای غربی است. آرایش‌های زنان و مردان در خیابان‌های ما غربی‌ها را متعجب می‌کند و متأسفانه این نشانه یک اختلال روان‌شناختی است. در تلویزیون، سینما، مجلات، سایت‌ها و تبلیغات رسانه‌ای به طور گسترده‌ای جذابیت‌های ظاهری زنان و مردان، تصاویر بازیگران و مدل‌هایی که زیبایی و اندام آنها به نمایش گذاشته می‌شود قابل مشاهده است. وقتی زیبایی ظاهری در صدر ارزش‌ها و فضایل قرار می‌گیرد، شدت احساسات منفی نارضایتی از ظاهر و چهره در میان نوجوانان و جوانان بیشتر می‌شود. استاندارد‌های خاصی که در این رسانه‌ها مطرح می‌شود تاثیرات مخرب زیادی بر افراد آسیب‌پذیری که به بلوغ روان‌شناختی نرسیده‌اند، دارد. افرادی که از نظر روانی و رفتاری دچار کمبودهای عاطفی بوده و برای پر کردن خلأهای خودشان، دنبال کسب تائید هستند زیبایی ظاهری را راهی برای جبران کمبود عاطفی می‌دانند. این افراد همیشه با اضطراب نادیده گرفته شدن، تائید نشدن، پسندیده نشدن، مورد توجه نبودن و زیبا نبودن زندگی‌شان را سپری می‌کنند و قطعا این اضطراب را به نزدیکان خود نیز منتقل می‌کنند، در روابط بین فردی نمی‌توانند به شکل موثر و مفید ظاهر شوند، در جستجوی زیبایی کاذبی که طلب می‌کنند بارها زیر تیغ جراحی می‌روند و انواع روش‌ها و شیوه‌های آرایش و پیرایش را آزمایش می‌کنند، اغلب از خودشان رضایت ندارند، توانایی‌ها و عملکردهای تحصیلی، شغلی و اجتماعی آنها تحت تأثیر این عزت‌نفس پایین قرار می‌گیرد. پایین بودن دائم عزت‌نفس با احساس حقارت، ناامیدی، افت تحصیلی، اختلالات خوردن، احساس تنهایی، نارضایتی از زندگی و بزهکاری رابطه دارد. در نهایت این‌که این بیماری با افسردگی، اضطراب و وسواس (فکری ـ عملی) همبستگی بالایی دارد. متاسفانه این اختلال در اغلب موارد ناشناخته و بدون درمان باقی می‌ماند زیرا مبتلایان از بیماری خود، بی‌اطلاعند و آن را یک حساسیت به چهره و اندام می‌دانند. برخی از مبتلایان نیز به دلیل ابتلا به دیگر بیماری‌های جدی‌تر روان‌شناختی مانند افسردگی، اضطراب، اختلالات خوردن، وسواس و... تشخیص داده نمی‌شوند.

حال اگر می‌خواهید بدانید تا چه حد درگیر این مشکل هستید از خود سوال کنید چقدر از زمان من به فکر کردن در مورد ظاهر خودم اختصاص می‌یابد؟ چه میزان از وقت، انرژی و هزینه‌های من صرف ظاهر می‌شود؟ در صورتی که به نسبت دیگر امور و مسائل؛ زمان، هزینه و انرژی بیشتری صرف این امر می‌کنید پس شما به احتمال زیاد به این مشکل دچار هستید. اما اگر شما خودتان یکی از افراد مبتلا به خودزشت‌پنداری هستید به بررسی دلایل آن بپردازید. احساسات منفی خود را به کمک یک متخصص ریشه‌یابی کنید. درمان به تغییر نگرش و باور شما نسبت به خود و محیط پیرامون وابسته است تا بتوانید با تاکید بر توانمندی‌ها احساس رضایت کنید. حتی افراد با نقص‌های جسمانی می‌توانند با افزایش سطح خودآگاهی نسبت به ویژگی‌ها و توانایی‌هایشان، تصویری مثبت و کارآمد از خود داشته باشند و احساس رضایت از زندگی و شادکامی در آنها افزایش یابد.

دکتر نرگس رازقی‌‌ / ‌‌روان‌شناس