مدارس مرکز انباشت رایانه‌ها نشود

در حالی اعتراض به نحوه هوشمندسازی مدارس از سوی معلمان، اولیا، کارشناسان و حتی بدنه و راس وزارت آموزش و پرورش وجود دارد که قرار بود تا پایان برنامه پنجم توسعه یعنی سال 94 تمام مدارس کشور هوشمند شوند. با وجود این، براساس آمار ارائه شده از سوی مرکز برنامه‌ریزی منابع انسانی و فناوری اطلاعات وزارتخانه تاکنون 40 هزار مدرسه و 80 هزار کلاس از تجهیزات هوشمندسازی برخوردار شده‌اند و این در حالی است که حدود 120 هزار مدرسه در کشور وجود دارد.

عقب بودن از برنامه‌های بالادستی مانند برنامه پنجم توسعه و سند چشم‌انداز 1404 در این زمینه از یک‌سو و انتقاد به نحوه و مسیر هوشمندسازی از سوی دیگر، فرجام طرح هوشمندسازی مدارس را با هاله‌ای از تردید و ابهام مواجه کرده است.

بودجه‌ای که کم شد

بحث هوشمندسازی مدارس که این روزها مکرر شنیده می‌شود، سه دهه قبل در دنیا مطرح شده است. سال 1984 دیوید پرکینز و همکارانش در دانشگاه هاروارد طرح مدارس هوشمند را به‌ عنوان تجربه‌ای نوین در برنامه‌های آموزشی با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات ارائه کردند و این طرح به‌تدریج در چند مدرسه اجرا شد. در دهه 90 میلادی کشورهای انگلیس، مالزی و بعد نیوزیلند، سنگاپور و... به بحث هوشمندسازی مدارس وارد شدند، طوری‌که اوایل سال 1996 وزارت آموزش و پرورش مالزی درگیر بحث‌های جدی در مورد مدارس هوشمند شد و اواخر آن سال پروژه مدرسه هوشمند،‌عنوان یکی از هفت برنامه اصلی مالزی را به خود اختصاص داد.

در ایران تقریبا از ده سال پیش و از 83 پروژه مدارس هوشمند مطرح و از 86 نمونه‌های پایلوت آن اجرا شد. گرچه الگوی پیاده‌سازی مدارس هوشمند در ایران اقتباسی از پروژه هوشمندسازی مدارس در مالزی بود، اما نمونه‌های پایلوت این طرح بجز چند مورد موفقیت چندانی به‌دست نیاورد و اجرای این طرح حرکتی لاک‌پشتی یافت تا آنجا که به مرز فراموشی نزدیک شد. در نهایت از سه سال پیش پروژه مغفول مانده مدارس هوشمند بار دیگر مورد توجه قرار گرفت و با ذکر آن در برنامه پنجم توسعه، دور تازه‌ای از هدف‌گذاری برای اجرای این طرح در انزوا قرار گرفته آغاز شد.

از آن پس تجهیز مدارس به رایانه، اسمارت‌بورد و پروژکتور در دستور کار آموزش و پرورش قرار گرفت تا در گام اول روند تجهیز سخت‌افزاری مدارس طی شود.

با وجود افزایش رقم اعتبارات برای اجرای این امر در وزارت آموزش و پرورش، تجهیز همه مدارس کشور و ارائه امکانات به حدود 13 میلیون دانش‌آموز در میانه راه باقی ماند و امسال نیز با کاهش بودجه طرح هوشمندسازی نحوه تدوام مسیر با ابهام مواجه شده است.

پیش از این خسرو نظری، رئیس سابق مرکز برنامه‌ریزی منابع انسانی و فناوری اطلاعات وزارت آموزش و پرورش نسبت به کاهش اعتبارات اعتراض کرد و گفت: «با اشاره به اعتبار لغو شده برای هوشمندسازی مدارس در سال 94 اعتبار هوشمندسازی مدارس در سال تحصیلی 95 ـ 94،مبلغ 25 میلیارد تومان در نظر گرفته شده که این رقم در مقایسه با اعتبار 40 میلیارد تومانی سال گذشته کاهش چشمگیری یافته است.»

کمبود اعتبار در امسال سبب شد مسئولان تصمیم بگیرند بودجه هوشمندی را به یک پایه تحصیلی اختصاص دهند و بر همین اساس بتازگی معاون ابتدایی وزیر آموزش و پرورش از اختصاص صددرصد بودجه هوشمندسازی به پایه ششم ابتدایی خبر داد.

خارج از گود

گرچه تجهیز کامل مدارس با بودجه ارتباط نزدیکی دارد، اما این طرح هوشمندسازی با چالش‌های دیگری نیز مواجه است که بر اجرای درست و کامل این طرح اثرگذار است.

وزارت آموزش و پرورش در سال 91 شیوه‌نامه‌ای برای هوشمندسازی مدارس منتشر کرد که براساس آن؛ مدرسه هوشمند مدرسه‌ای است که در آن روند اجرای همه فرآیندها اعم از مدیریت، نظارت، کنترل، یاددهی ـ یادگیری، منابع آموزشی و کمک آموزشی، ارزشیابی، اسناد و امور دفتری، ارتباطات و مبانی توسعه آنها مبتنی بر فاوا و در جهت بهبود نظام آموزشی و تربیتی پژوهش‌محور طراحی شده باشد. در این شیوه‌نامه از رایانه، شبکه، قوانین، معلم، اینترنت، ابزارهای پشتیبان، بسته آموزشی، محتوای دیجیتال، تجهیزات چندرسانه‌ای و اینترنت به عنوان مولفه‌های اصلی هوشمندسازی یاد شد.

در شیوه‌نامه هوشمندسازی مدارس، تحولات آموزشی لازم مانند تغییر محیط آموزشی و نقش دانش‌آموز و معلمان در نظام مدارس هوشمند ترسیم و مدل‌های آن ارائه شده و با تقسیم‌بندی مدارس در پنج سطح نیمه‌الکترونیک، الکترونیک، نیمه‌هوشمند، هوشمند و هوشمند پیشرفته درصدد برآمد روند هوشمندسازی را مشخص کند.

با وجود این شیوه‌‌نامه روند هوشمندسازی در مدارس فقط به خرید تجهیزاتی مانند رایانه، اسمارت‌بورد و پروژکتور در تعدادی از مدارس ختم شد و در زمینه تولید محتوای الکترونیک و تغییر در شیوه‌های آموزشی اقدام چندانی صورت نگرفت.

امیر صدر، دانشجوی دکترای تکنولوژی‌های آموزشی که در زمینه اثرسنجی فناوری‌های جدید بر یادگیری کار می‌کند، معتقد است: «در بحث هوشمندسازی و به‌کارگیری تجهیزات فناوری در یادگیری، آنچه اهمیت دارد به سخت‌افزار محدود نیست، بلکه روندهای آموزشی است. مدرسه هوشمند در واقع مرحله بالاتری در به‌کارگیری فناوری اطلاعات در نظام آموزشی است که در آن مدیریت و کنترل مدرسه، محتوای درس‌ها و نظام ارزشیابی و نظارت نیز باید هوشمند باشد.»

او در ادامه می‌گوید: «هوشمندسازی مدارس باید به‌گونه‌ای باشد که روند آموزش و یادگیری را متحول کرده و آن را به سمت یادگیری مشارکتی ببرد و تنها نصب رایانه در مدارس نمی‌تواند این تحول را به‌وجود آورد.»

رعنا رفاهی، مدیر یکی از مدارس ابتدایی تهران نیز معتقد است: «ما در زمینه تجهیز مدرسه به ابزار هوشمند با دو چالش مواجه هستیم. از یک‌سو بودجه مدارس جوابگوی این مساله نیست که با کمک گرفتن از خانواده‌ها تا حدی در تلاش هستیم تا این مشکل را رفع کنیم. به‌طوری‌که در جلسات اولیا و مربیان نیاز به هوشمندسازی برای خانواده توضیح داده می‌شود و از آنها خواسته می‌شود در صورت امکان و به‌ صورت اختیاری در این زمینه مشارکت کنند. چالش دیگر این است که هنوز همه آموزگاران ما در این زمینه آموزش ندیده‌اند و نحوه استفاده از فناوری‌های آموزشی را نمی‌‌دانند.»

طرح تبلت به کجا رسید؟

یکی از طرح‌های پرسروصدای آموزش و پرورش در سال‌های گذشته طرح تبلت دانش‌آموزی بوده که اجرای آن همیشه با سایه تاخیر همراه بوده است.

اکنون تبلت به‌عنوان یکی از جدیدترین فناوری‌های اطلاعاتی در میان وسایل چندرسانه‌ای شناخته می‌شود که ویژگی‌هایی مانند حمل آسان، وزن کم، مصرف کمتر انرژی و کاربرد بالا برای یادداشت‌برداری و ثبت نکات، این ابزار را در زمینه آموزش پرکاربرد کرده است.

براساس آخرین تصمیمات اتخاذ شده در شورای سیاستگذاری هوشمندسازی مدارس قرار است طرح تبلت در 32 استان کشور به‌صورت آزمایشی اجرا شود؛ هر چند اجرای این طرح نیازمند تصویب شورای عالی و موافقت وزیر است.

پیش از این رئیس مرکز برنامه‌ریزی منابع انسانی و فناوری اطلاعات در همایش تجربیات ارزشمند مدیران مدارس هوشمند قطب شش گفته بود: «طرح تبلت دانش‌آموزی از سال تحصیلی 95 ـ 94 در تمام استان‌های کشور به‌صورت آزمایشی اجرا خواهد شد. نحوه اجرای این طرح به این صورت است که در هر استان یک مدرسه و در سه مقطع و در هر مقطع یک پایه تحصیلی و در یکی از کلاس‌ها با استفاده از ظرفیت‌های مالی وزارت آموزش و پرورش و یکی دیگر از کلاس‌ها با استفاده از کمک‌های مردمی و استانی و با کمک مدیران مدارس اجرا می‌شود.»

البته پیشتر طرح تبلت دانش‌آموزی به شکل پایلوت در سه دوره تحصیلی در تهران آغاز شده، در این طرح تبلت‌ها با ظرفیت و مشخصات خاصی در اختیار مدارس پایلوت قرار گرفته تا بازدهی آن در فرآیند کار مشخص و در صورت موفقیت در سراسرکشور اجرایی شود.

فردای هوشمندی

طرح هوشمندسازی مدارس که با سروصدای زیادی آغاز شد، هنوز به میانه‌راه نرسیده از سرعتش کاسته شده است. برخی کمبود بودجه را دلیل این توقف دانسته‌اند و برخی دیگر معتقدند این طرح از ابتدا به‌صورت عجولانه و کارشناسی نشده اجرا شده، طوری که مطالعات لازم صورت نگرفته و مباحثی مانند آموزش و فرهنگ‌سازی برای معلمان و اولیا انجام نشده بود.

دلایل هر چه باشد همه از رخوت اجرای این طرح خبر می‌دهد، هر چند به نظر می‌رسد نگاه فعلی وزارتخانه در انجام مطالعات و پژوهش‌های بنیادی‌تر برای اجرای این طرح و اجرای همایش‌ها و سمینارهای فرهنگ‌سازی باشد، اما تردید از در اولویت بودن یا نبودن طرح هوشمندسازی مدارس در راس وزارتخانه، نگرانی از فردای این طرح را دو چندان کرده است.

محیا برکت