فلسفه رای ممتنع

قطعنامه اخیر شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد موضوع فعالیت های صلح آمیز هسته ای ایران که با 22 رای مثبت ، 12 رای ممتنع و یک رای مخالف به تصویب رسید از جهات مختلف در خور تامل و ارزیابی است.

کد خبر: ۷۶۰۱۱

نخست آن که این قطعنامه پس از چند دور مذاکرات طولانی و به تعویق افتادن نشستهای مکرر شورای حکام آژانس به تصویب رسید ، موضوعی که علاوه بر چالشی بودن بحث فعالیت های هسته ای ایران ، از وجود اختلاف نظرهای شدید اعضا درباره آن حکایت دارد. دوم آن که تصویب این قطعنامه نه از طریق اجماع بلکه از طریق رای گیری صورت گرفت که پدیده ای کم سابقه در تاریخ برگزاری نشستهای شورای حکام به شمار می آید و نشان می دهد اجماعی علیه فعالیت های صلح آمیز هسته ای جمهوری اسلامی ایران وجود ندارد. سوم آن که با وجود تلاشهای فراوان امریکا و برخی دولتهای اروپایی برای جلب نظر سایر کشورها در مورد ارجاع موضوع فعالیت های هسته ای ایران به شورای امنیت ، به دلیل مخالفت کشورهای غیرمتعهد آژانس ، چین و روسیه ، این بند از پیش نویس اولیه قطعنامه اروپایی ها حذف شد و امریکا و کشورهای اروپایی نتوانستند به خواسته غیرقانونی خود مبنی بر ارجاع فوری موضوع فعالیت های هسته ای ایران به شورای امنیت دست یابند. در عین حال از نگاه دیگر ، تصویب این قطعنامه که با فشارهای سیاسی و استفاده از ابزارهای غیرحقوقی صورت گرفت ، بیشتر تامین کننده درخواست های فراقانونی امریکا و برخی دولتهای اروپایی بود که از این زاویه این قطعنامه نقض کامل مفاد ان.پی.تی به شمار می آید. در بررسی رویکرد کشورهای غیرمتعهد نیز این نکته در خور تامل است که تا جایی که منافع این کشورها از سوی بلوک ثروتمند غرب تهدید نشود، برای تحقق منافع مشترک سایر کشورهای همگروه تا حد امکان پیش می روند اما آنجا که نتوانند مخالفت خود را آشکار کنند ترجیح می دهند به شیوه اجماع ، دیدگاه های خود را درباره فعالیت های هسته ای کشورهای همگروه مطرح سازند. از این زاویه بیشتر دغدغه آنها در مورد سیستم تصمیم گیری در آژانس بین المللی انرژی اتمی ، عمل به اجماع به جای رای گیری است . چنانکه در بیانیه آفریقای جنوبی در واکنش به تصویب این قطعنامه ، اعتراض عمده این کشور بر تصمیم گیری سریع و روی آوردن به اجماع متمرکز شده است . رای ممتنع چین و روسیه نیز که از همان آغاز با ارجاع موضوع فعالیت های هسته ای ایران به شورای امنیت مخالفت می کردند ، قابل درک است . رای ممتنع ، نوعی انتخاب بازی برد برد است به این معنا که درخصوص مساله هسته ای ایران چنانچه این موضوع به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع شود یا نشود در هر دو صورت منافع دو کشور در قبال ایران تحت الشعاع آسیب های شدید قرار نگیرد. روسیه براساس قراردادهای امضا شده ، متعهد به تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر است و چین برای حفظ رشد اقتصادی خود به نفت ارزان ایران وابسته است . در مورد نحوه تصمیم گیری درباره پیش نویس قطعنامه اروپایی ها در آژانس ، این نکته اهمیت دارد که این تصمیم گیری با وجود درخواست کشورهای غیرمتعهد ، چین ، برزیل ، مکزیک و فدراسیون روسیه که در مجموع بیشترین اعضای آژانس انرژی اتمی را تشکیل می دهند به تعویق نیفتاد. در حقیقت تنها نسخه انگلیسی اعضای پیش نویس قطعنامه ، آن هم اندکی قبل از آغاز نشست روز جمعه شورای حکام آژانس در میان اعضا توزیع شد و این امر مشورت و تبادل نظر با سایر اعضا را درباره پیش نویس قطعنامه با مشکل مواجه ساخت . حال صرف نظر از واکنش کشورها در قبال این قطعنامه و بررسی نحوه تصمیم گیری درباره آن ، خود قطعنامه دارای اشکالاتی است که آن را از نگاه جمهوری اسلامی ایران غیرقابل قبول ساخته است.
نکته اول آن که فشار برای ارجاع موضوع فعالیت های هسته ای جمهوری اسلامی ایران به شورای امنیت از سوی امریکا و طرفهای اروپایی در حالی صورت گرفته است که در روند نظارتی آژانس (که در گزارش مدیرکل منعکس شده) این موضوع که برنامه هسته ای ایران از چارچوب معاهده ان.پی.تی خارج شده و یا انحراف داشته است ، مورد تایید قرار نگرفته است.
دوم آن که این قطعنامه رویکردی کاملا منفی و انگیزه ای سیاسی دارد و به هیچ وجه دستاوردهای ایران را در روند نظارتی آژانس که 2 سال به طول انجامید ، مورد توجه قرار نداده است بویژه آن که همکاری ایران با آژانس فراتر از محدوده های قانونی بوده و عزم و اراده کشورمان را برای همکاری با آژانس مشخص ساخته است.
نکته آخر این که موضوع تعلیق غنی سازی اورانیوم از سوی جمهوری اسلامی ایران امری داوطلبانه بوده و در تعریف وظایف و مسوولیت های کشورهای عضو ان.پی.تی نمی گنجد. براین اساس اصرار بر موضوع تعلیق ، امری فراقانونی و خارج از چارچوب مفاد ان.پی.تی است.