سهم هر دانش‌آموز، 4 دقیقه مشاوره در هفته

امسال اما قرار است پژوهشی ملی انجام شود و در آن بهداشت روان دانش‌آموزان دوره متوسطه در سراسر کشور سنجیده شود تا میزان شیوع این اختلالات و اختلالاتی دیگر که مدیرکل امور تربیتی و مشاوره آموزش و پرورش می‌گوید تعداد آن به 70 نوع می‌رسد در سطحی گسترده شناسایی شود.

دیروز ابوالقاسم عیسی‌مراد به مناسبت هفته بهداشت روان با خبرنگاران نشست خبری داشت. او این خبر را در این نشست بیان کرد که طبق گزارش ایسنا قرار است در ماه‌های آبان و آذر در مدارس متوسطه کشور آزمون‌های چندگانه‌ای برگزار شود و طی آن بهداشت روان، علاقه‌سنجی و هدایت شغلی در دانش‌آموزان مورد سنجش قرار گیرد.

نتایج این آزمون‌ها نیز قرار است در پرونده الکترونیکی مشاوره‌ای دانش‌آموزان لحاظ شود تا همچون پرونده سلامت جسم که برای نوآموزان تشکیل می‌شود، سلامت روان دانش‌آموزان نیز صاحب پرونده و قابل ردیابی باشد.

اگر این اتفاق رخ دهد، انقلابی در حوزه بهداشت روان در بخش دانش‌آموزی برپا می‌شود؛ اتفاقی که سال‌هاست وعده تحقق آن داده شده، ولی به دلایلی نامعلوم رها شده است. نمونه‌اش نیز پیگیری این موضوع در آموزش و پرورش دولت قبل است که مبانی تئوری تهیه شناسنامه بهداشت روان برای دانش‌آموزان در مصاحبه و اظهارنظر مسئولان مطرح می‌شد، ولی هیچ‌گاه در مدارس عملی نشد.

بهداشت و سلامت روان به این علت مهم است که اگر مخدوش شود عملکرد جسم و نحوه بروز رفتارهای هر فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهد چون بهداشت روانی به معنی ساده یعنی سلامت فکر و تعادل روان و دارابودن خصوصیات مثبت روانی که احترام به شخصیت خود و دیگران، اعتقاد به این که هر رفتار معلول علتی است و این که انسان تحت تاثیر محیط است از اصول اصلی آن به شمار می‌رود.

پس واضح است انسانی که سلامت و بهداشت روانی‌اش مغشوش شده، نمی‌تواند رابطه‌ای سالم با خود و با اجتماع برقرار کند که این ناتوانی اگر دامنگیر افراد کم‌سن و سال شود تبعاتش برای جامعه سنگین خواهد بود.

کمبود ملموس مشاور

شاید هیچ وزارتخانه‌ای در کشور وجود نداشته باشد که به اندازه آموزش و پرورش درگیر کمبودها باشد، چه کمبود مالی و چه کمبودهای تجهیزاتی و نیروی انسانی. در حوزه تامین بهداشت روان نیز این وزارتخانه درگیر کمبود است که مدیرکل امور تربیتی و مشاوره آموزش و پرورش از آن به عنوان کمبود مشاور در مدارس یاد می‌کند.

به گزارش ایسنا، هم‌اکنون 18 هزار مشاور در مدارس کشور فعالیت دارند که اگر به تعداد دانش‌آموزان تقسیم شود به گفته ابوالقاسم عیسی‌مراد، سهم هر 15 دانش‌آموز یک ساعت مشاوره در هفته می‌شود که این یعنی هر یک از دانش‌آموزان در هفته فقط از چهار دقیقه مشاوره بهره‌مند می‌شوند.

این چهار دقیقه رقم کوچکی است و تقریبا قابل چشم‌پوشی است، آن هم در شرایطی که به گفته عیسی مراد، استانداردهای بین‌المللی برای هر شش دانش‌آموز، یک ساعت مشاوره در هفته را مناسب می‌داند. اما کمبود نیروی مشاوره، سرانه برخورداری از خدمات مشاوره‌ای را در کشورمان بسیار پایین آورده، در این میان حتی تعداد مراکز مشاوره که در آن دانش‌آموزان بتوانند خدمات دریافت کنند نیز محدود است که این نیز وضع را وخیم تر می‌کند. به گفته مدیرکل امور تربیتی و مشاوره آموزش و پرورش در کشور 200 مرکز مشاوره‌ و بیش از 718 هسته مشاوره‌ای وجود دارد که بی‌شک در مقایسه با جمعیت 12.5 میلیون نفری دانش‌آموزان حاکی از کمبود است.

نیاز به مشاوره از سنین پایین

اگر آبان و آذر امسال مصادف باشد با عملیاتی شدن برنامه سنجش بهداشت روان در مدارس مقطع متوسطه، حتما سالی خوب برای آموزش و پرورش خواهد بود بویژه آن که سند تحول بنیادین این وزارتخانه دنبال تربیت دانش‌آموزانی است که با رشد همه ابعاد شخصیتی در نهایت به حیات طیبه که عالی‌ترین درجه حیات انسانی است، برسند. اما در شرایطی که سلامت روان بخشی از جامعه دانش‌آموزی کشور به مخاطره افتاده یا شرایط محیطی طوری است که می‌توان پیش‌بینی کرد این سلامت به مخاطره بیفتد، نمی‌توان چندان به تحقق این خواسته سند تحول امیدوار بود.

در سال تحصیلی 81 ـ 80 ، پژوهشی با عنوان همه‌گیر‌شناسی اختلال‌های روانی در دانش‌آموزان دبیرستانی شهرستان رفسنجان انجام شد که نتایج حاصل از این تحقیق قابل تامل است. در این پژوهش، 830 دانش‌آموز بررسی شدند که یافته‌های حاصل از تحلیل پرسشنامه‌ها نشان داد، میزان شیوع اختلال روانی در نمونه مورد بررسی 6‌‌/‌‌16 درصد است، با این نکته مهم که میزان شیوع اختلالات روانی در میان دانش‌آموزان دختر دو برابر بیشتر از دانش‌آموزان پسر است.

شایع‌ترین اختلالاتی که در این جامعه نمونه، شناسایی شد اختلالات اضطرابی (شامل اختلال اضطراب منتشر، اختلال وسواسی ـ جبری، اختلال ترس مرضی، اختلال ترس مرضی اجتماعی و اختلال هراس) با 8.4 درصد و اختلالات خلقی (مثل افسردگی، وسواس و اجبار ) با 4.1 درصد بود که اگر این نتیجه را به کل جمعیت دانش‌آموزی تعمیم دهیم تعداد افرادی که در مدارس نیاز به خدمات مشاوره‌ای دارند، مشخص می‌شود. این در حالی است که این اختلالات در جمع دانش‌آموزان دبیرستانی شناسایی شده که اگر این بررسی میان دانش‌آموزان مقاطع پایین‌تر صورت می‌گرفت مواردی از اختلال در آن نیز شناسایی می‌شد.

البته شاید عده‌ای معتقد باشند اختلالات روانی حوالی سن بلوغ تشدید می‌شود و برای همین سن دبیرستان مناسب‌ترین سن برای اجرای طرح‌های شیوع‌شناسی است، اما واقعیت این است که ریشه بسیاری از اختلالات در کودکی شکل می‌گیرد و اگر به دانش‌آموزان ابتدایی نیز با تیزبینی نگریسته شود رگه‌های این اختلالات در آنها نیز مشاهده می‌شود.

اما از آنجا که در این حوزه، آموزش و پرورش از یک سو کمبود نیرو‌های متخصص را به میان می‌کشد و از سوی دیگر فرهنگ مراجعه به مراکز مشاوره‌ای در بین بیشتر خانواده‌های ایرانی جا نیفتاده، اختلالات روانی در سنین کمتر از دبیرستان نادیده گرفته می‌شود و در نهایت به جایی می‌رسد که در دوره متوسطه اختلالات با شدت بیشتری بروز می‌کند.

این نکات مهم است چون جامعه دانش‌آموزی ایران تقریبا یک هفتم جمعیت کل کشور را تشکیل می‌دهد و اگر قرار است کشور به سمت توسعه بویژه توسعه انسانی پیش رود به انسان‌هایی نیاز است که روانی سالم در بدنی سالم دارند.