امتیاز لاتاری در ایران عصر ناصری
لاتار، لاتاری یا همان بختآزمایی، نوعی شرطبندی است که برای آن بلیت میفروشند و با بیرون آوردن اعدادی از جعبه یا گوی گردندهای، شماره یا شمارههای برنده را تعیین میکنند.
با وجود حرمت بسیاری از اشکال شرطبندی میدانیم دستکم از دوره ناصرالدینشاه این نوع شرطبندی در ایران برقرار بود و از آن با نام «لاطری» یاد میشد. در جایی ناصرالدینشاه به این موضوع این گونه اشاره کرده است: «همه را عصری لاطری گذاشتم به اسم زنها درآمد. به اسم شکوهالسلطنه، بدرالسلطنه، کرده، فشندی، دختر سالار، انیسالدوله، تافته تنبانی و... و...»
در دوره مورد نظر کشور به جلب سرمایههای خارجی نیاز داشت و از اینرو زمامداران و کارگزاران گمان میکردند راه چاره بستن قراردادهای خارجی با بیگانگان است. از این رو قراردادی با موضوع لاتاری به امضا رسید. موضوع به این صورت بود که در جریان سفر سوم ناصرالدینشاه به فرنگ در سال 1306 قمری/ ۱۲۶۷ خورشیدی/ ۱۸۸۹ میلادی هنگامی که وی در حال گردش در شهر اگوستا در جنوب اسکاتلند بود میرزا ملکمخان ناظمالدوله وزیر مختار ایران در لندن توانست امتیاز لاتاری را به نام بوزیک دو کاروال، منشی فرانسوی سفارت ایران در لندن و به کام خود بگیرد. امتیازدار واقعی ملکم بود که این فرانسوی را واسطه قرار داده بود تا امتیاز را بیدردسر به دست آورد و آن را به خود منتقل کند. ملکم ظاهراً از این جهت قرارداد را به نام او اخذ کرد که اگر بعدها مخالفتی پیش آمد طرف دولت ایران، ایرانی نباشد تا به آسانی بتوانند قرارداد را لغو کنند.
قرارداد در بیست و دوم ذیقعده 1306 هـ.ق. به امضا رسید و طبق آن «امتیازات کل معاملات لاتری و استقراضهای عمومی لاتری و ترتیب کمپانیهای لاتری و فروش بلیتهای لاتری و بازیهای عمومی از قبیل چرخ رولت در کل ممالک ایران» به مدت 75 سال به دوکاروال واگذار شد. در عوض وی موظف بود 20 درصد از سود خالص آن را به «خزانه دولت علیه» پرداخت نماید تا «اولیای علیه به اختیار خود صرف امور خیریه ایران نمایند.»
اما در بیست و چهارم صفر 1307 هـ.ق. به محض ورود شاه به تهران این قرارداد با مخالفت امینالسلطان صدراعظم، ملاعلیکنی و دولتهای روس و انگلیس روبهرو شد. درنتیجه شاه مجبور به لغو این قرارداد شد. به دستور وی در یازدهم ربیعالثانی 1307 هـ.ق. میرزا عباسخان قوامالدوله وزیر خارجه تلگرافی به لندن مخابره و اعلام کرد: «فقره لاتاری چون در ایران خلاف شرع و اسباب فتنه و فساد میشد، به حکم دولت موقوف شد. قرارنامه امتیاز آن باطل است». بعلاوه در تلگرافی به سفارت انگلیس نیز اعلام کرد: «امتیاز لاتاری که به جناب ناظمالدوله داده شده بود، بعد از آن که معزیالیه صورت قرارنامه آن را فرستاد و در محتوای آن دقت شد، معلوم شد بازیهای دیگر هم داخل امتیازنامه آن کرده است که مخالف قانون شریفه شریعت اسلام و اجرای آن در ممالک محروسه ایران، محتمل ظهور بسی مفاسد است، لهذا لزوما قرارنامه فسخ و ابطال شد.»
میرزا ملکمخان که نمیخواست از این امتیاز چشمپوشی کند، متن تلگراف را افشا نکرد و امتیاز را شتابان به شرکت «سرمایهگذاری ایران» که برادرش میکائیلخان یکی از مدیران آن بود و شرکت «سندیکای انگلیسی ـ آسیایی» از آن حمایت میکرد، فروخت و در مجموع 40 پوند دریافت کرد. سپس وزارت خارجه ایران را در جریان واگذاری امتیاز قرار داد.
در واکنش به این رفتار دولت ایران او را از سفارت برکنار و از القاب و نشانها محروم کرد. خریداران سهام لاتاری به دوکاروال و میکائیلخان روی آوردند، اما چون نتیجهای نگرفتند به سفارت ایران مراجعه و درخواست کردند امتیاز لغو نشود یا در غیر این صورت پول آنان را پس دهد. محمدعلیخان علاءالسلطنه وزیر مختار جدید ایران از دو حقوقدان انگلیسی نظر خواست و آنان اعلام کردند اعتراض خریداران «به حکم قدرت سلطنتی پادشاه ایران» راه به جایی ندارد. بنابراین دولت ایران خریداران را متوجه شکایت از ملکم کرد. ملکم که پولها را از انگلستان خارج کرده بود در دادگاه مدعی شد آن را به شاه و صدراعظم و دیگر رجال ایران داده و خود ورشکسته است. دادگاه نیز تعقیب وی را به علت آن که در زمان فروش امتیاز مصونیت سیاسی داشته ممکن ندانست. کار ناپسند ملکم در فروش غیرقانونی امتیازنامه لاتاری به مقام و شهرت سیاسی او لطمه زد، اما وی با پول هنگفتی که به دست آورده بود به قول میرزا علیخان امینالدوله «پولهای خورده را هضم و جواب شاه و وزیر را با انتشار روزنامه موسوم به قانون مقرر داشت». وی با انتشار این روزنامه و با مطرح کردن مباحثی چون حکومت قانون و فساد حکومت بیقانون قاجار در تحولات سیاسی دربالابردن سطح آگاهی مردم ایران نقش و سهم بسزایی از خود به جا گذاشت.
منابع:
ـ اصیل، حجتالله، زندگی و اندیشه میرزا ملکمخان ناظمالدوله، تهران: نی، 1376.
ـ پیرنیا، حسن و عباس اقبال آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاریه، چ9، خیام، تهران، 1380.
ـ راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج 2 و 7، تهران: نگاه، 1382.
ـ سایکس، سرپرسی، تاریخ ایران، ترجمه سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، ج2، تهران: افسون،1380.
ـ محبوبی اردکانی، حسین، چهل سال تاریخ ایران، ج2، تهران: اساطیر، 1374.
ـ محیط طباطبایی، محمد، مجموعه آثار میرزا ملکمخان، تهران: بینا، ۱۳۲۷.
ـ ناصرالدینشاه قاجار، شهریار جادهها، تصحیح محمد رضا عباسی و پرویز بدیعی، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی ایران، 1372.
امین تریان / کارشناس تاریخ ایران اسلامی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
