تولد بازار چهارم بورس با فناوری

امروزه با گسترش شیوه های انجام معامله ، الزامی در استفاده از خدمات کارگزاران یا معامله گران وجود ندارد. در چنین شرایطی ، بازاری با عنوان بازار چهارم شکل می گیرد.
معاملات مستقیم سهام بین سرمایه گذاران بدون استفاده از کارگزار را «بازار چهار» می نامند. مشارکت کنندگان در این بازار مستقیما معاملات را انجام می دهند و از کارگزاران و معامله گران در این بازار خبری نیست. واسطه در این بازار با دریافت مبلغ کمی ، تنها فضایی را برای انجام معامله اختصاص می دهد.
به این ترتیب ، رشد و توسعه فراگیر فناوری اطلاعات در گستره بازارهای مالی ، منافع زیادی را با خود به ارمغان آورده است.
طراحان بازارهای مالی در کشورهای پیشرفته از فناوری اطلاعات به منظور تکامل بازارهای مالی و گسترش فرهنگ سهامداری و سرمایه گذاری استفاده کرده اند و شیوه های متفاوتی از معاملات را بنا نهاده اند.
از آنجا که یکی از پارامترهای رشد و توسعه اقتصادی غنا بخشیدن به بازارهای مالی است ، لذا در ایران نیز باید با استفاده از نوآوری مالی و به کارگیری فناوری اطلاعات برای توسعه این بازارها تلاش کنیم.
در این خصوص سیستم معاملات جایگزین و بازار چهارم به عنوان زمینه ای برای گسترش و تکامل بازارهای مالی در ایران محسوب می شود. با پیشرفت فناوری اطلاعات ، نهادهای سرمایه گذاری قادر به ایجاد ارتباطات متقاطع مبادلات سهام (تطابق خریدار و فروشنده) شده و با توسعه فرهنگ ارتباطات الکترونیکی پیش بینی می شود استفاده از این بازار در آینده توسعه بیشتری یابد.
ورود شبکه ارتباطات الکترونیکی به بازار مالی به عنوان گزینه ای در کنار بازارهای نظام یافته و همچنین بازارسازان بازار خارج از بورس در حال رشد و گسترش است و در حال حاضر، شبکه ارتباطات الکترونیکی در دنیا حدود 30درصد از معاملات سهام پذیرفته شده در بازار بورس را پوشش می دهد.
در این بازار با استفاده از یک شبکه کامپیوتری ، سرمایه گذاران می توانند قیمتهای پیشنهادی برای خرید یا فروش سهام را در بازارهای خارج از بورس (Off Markets Exchange) ارائه کنند.
این سیستم ها به عنوان شبکه های ارتباطات الکترونیکی (ECNS)شناخته می شوند. بزرگترین استفاده کننده از ECNها سرمایه گذاران نهادی مانند صندوق های بازنشستگی و سرمایه گذاری های مشترکند. ECNها خریداران و فروشندگان را به وسیله شبکه های الکترونیکی و بدون اتکا به کارگزاران ، به هم متصل می کنند.
بنابراین معاملات سریع تر و ارزان تر انجام می شود. به عبارت دیگر، بازار چهارم یک شبکه ارتباطی بین نهادهای سرمایه گذاری برای معاملات عمده است.
مشارکت کنندگان این بازار نهادهای سرمایه گذاری و افرادی هستند که به معاملات عمده مبادرت می ورزند. بازارسازان این بازار که در نقش واسطه ایفای نقش می کنند، معمولا فرد یا افرادی هستند که ارتباط بین خریدار و فروشنده را برقرار و در حقیقت فرآیند مذاکره مستقیم را تسهیل می کنند و خود نقش کارگزار یا معامله گر را نخواهند داشت.
آنها کارمزد حداقل و یا مبلغ سالانه ثابتی را از مشارکت کنندگان این بازار دریافت می کنند. بنابراین ، هزینه معاملات سهام در این بازار از سایر بازارها کمتر است و به دلیل حضور مستقیم طرف مقابل و مذاکره مستقیم ، سرعت انجام معاملات افزایش می یابد.
نکات مثبت اشاره شده درخصوص بازار چهارم باعث شده است توجه سرمایه گذاران نهادی و معامله کنندگان عمده به این بازار جلب شود و به عبارتی ، راه اندازی این بازار در جهت توسعه و تکامل نظام مالی مورد توجه قرار گیرد. در ایران شرکتهای سرمایه گذاری ، صندوق های بازنشستگی و سایر نهادهای مالی عموما دارای معاملات متقابل عمده هستند.
این گونه نهادها در شرایط فعلی خرید و فروش سهام را از طریق شرکتهای کارگزاری انجام می دهند که در صورت استقرار بازار چهارم و سیستم معاملات جایگزین به راحتی می توانند بدون حضور واسطه به مبادله سهام بپردازند و امکان بهینه سازی پرتفوی خود را در زمان کمتری به دست آورند.


مزایای بازار چهارم

بازار چهارم نسبت به دیگر بازارهای نظام یافته مزایایی دارد که باعث گسترش آن شده و آن را به رقیبی برای بازارهای نظام یافته تبدیل کرده است. این مزایا عبارتند از:

الف ) یافتن بهترین قیمت:
نهادهای سرمایه گذاری که به معاملات عمده مبادرت می ورزند، در صورت انجام معاملات در بورس ، قیمت نهایی را به صورت غیرمستقیم تعیین می کنند. به طوری که شرکت کارگزاری با توجه به عرضه و تقاضا، قیمت را تعیین می کند و یا این که از ابتدا نهاد مزبور قیمت را تعیین می کند. در هر حال ، قیمت در هنگام معامله از سوی نهاد سرمایه گذاری تعیین نمی شود.
در حالی که در بازار چهارم به علت مواجهه رودرروی خریدار و فروشنده نهادهای مزبور می توانند بهترین قیمت را بیابند و براساس مذاکره به قیمت موردنظر خود برسند.

ب ) سرعت انجام معامله:
با توجه به رابطه مستقیم خریدار و فروشنده ، انجام معامله بسرعت شکل می گیرد. در صورتی که در بورس ، به دلیل این که قیمت از پیش تعیین شده است شرکت کارگزاری باید در جستجوی طرف معامله با همان قیمت باشد و همچنین فرآیند انجام معامله و ثبت ، خود زمان بر خواهد بود.
انجام سریع معامله ، امکان حضور بیشتر طرفین معامله را در بازار سهام می دهد و دیگر نیازی نخواهد بود بخشی از زمان خود را صرف مبادلات سهام کنند، بلکه بیشتر به تحلیل و پیدا کردن راه حل می اندیشند.
به این ترتیب ، بازار چهارم موجب می شود کارکردهای واسطه گری اطلاعاتی نهادهای مالی و قابلیت نقد شوندگی بازارهای مالی بهبود شگرف یابد.

پ ) مخفی ماندن نام معامله کنندگان:
به علت ثبت نشدن نام معامله گران در این بازار، افراد مختلف می توانند سهام مورد نظر خود را معامله کنند و نام آنها فاش نشود، چرا که برخی سرمایه گذاران مایلند نام آنها به فهرست معامله کنندگان وارد نشود.
در این معاملات حتی طرف مقابل نیز از نام طرف دیگر معامله با خبر نمی شود و افراد آزادانه به مبادلات سهام می پردازند.
بنابراین ، رفتار غیرعقلایی و گروهی و همچنین آثار ناشی از حرکتهای نامعقول دسته جمعی سرمایه گذاران انفرادی از بازار اول و نظام یافته حذف می شود.

ت ) تاثیر نداشتن معاملات عمده بر قیمت سهام:
به علت ثبت نشدن معاملات در این بازار، معاملات عمده بسرعت بر قیمت سهام اثر نمی گذارد. در حالی که انجام معاملات عمده در بورس بر قیمت سهام تاثیر می گذارد و به علت انتظارات سرمایه گذاران ، تغییرات قیمت بیش از اختلاف قیمت بازار و قیمت معاملات عمده خواهد بود. بنابراین ، بدون این که اتفاق خاصی افتاده باشد، قیمت سهم نوسان خواهد داشت.
حال اگر این معامله در بازار چهارم اتفاق افتد و اطلاعات آن بسرعت منتشر نشود، بدیهی است اثری بر قیمت سهام نیز نخواهد داشت.
در عین حال ، اگر بعد از گذشت مدتی ، اطلاعات مزبور در جامعه سرمایه گذاری منتشر شود به علت گذشت زمان ، تاثیر بسیار کمتری خواهد داشت و یا حتی شاید بی تاثیر باشد. بنابراین می توان گفت وجود این بازار در کنار بازار نظام یافته ، خود ابزاری برای کارایی بیشتر بازار خواهد بود.
تاکید دبیر کل بورس برای استفاده از سیستم نوین خرید و فروش اینترنتی سهام مستلزم نکاتی است که باید در کل اقتصاد کشور مدنظر قرار گیرد. مهمترین نکته امکان پرداخت الکترونیکی است ، به گونه ای که این امکان برای کلیه بانکها فراهم آید.
همچنین کارگزاری ها نیز الزام بیشتری برای این امر داشته باشند. امضای دیجیتال و دادسرای رسیدگی به جرایم فعالیت های مبتنی بر اینترنت نیز از دیگر الزامات این امر است.

فاطمه فروزان علاء