عرفان‌های نوظهور در عصر تسلط تکنولوژی

می‌توان ریشه‌های روانشناختی و جامعه‌شناختی این پدیده را بررسی کرد، اما توجه به این موضوع بسیار حائزاهمیت است که پیدایش عرفان‌های جدید، پدیده‌ای نیست که تنها متعلق به عصر حاضر باشد. این مساله ریشه‌های تاریخی دارد و بررسی آن نیازمند مطالعات و پژوهش‌های دقیق در محتوای تفکرات جدید است. بسیاری از این تفکرات مخرب بوده​ و در جهت استفاده از منابع ثروت و قدرت رشد یافته​است. این منابع از راه فریفتن افکار عمومی و ترویج و توسعه یک برنامه فریب عمومی همراه با تبلیغات گسترده و علنی و غیرعلنی گسترش می‌یابند. بسیاری از نویسندگان معاصر در رمان‌ها و داستان‌های کوتاه خود به ترویج و اشاعه این افکار کمک کرده‌اند و البته نظرات خود را در این کتب و انتشارات با استفاده از خرافه و سوءاستفاده از باورهای غالب جامعه بیان کردند.

از سوی دیگر، با شکل‌گیری تکنولوژی‌های نو در بین نهادهای مردمی، سودجویان با استفاده از تکنولوژی‌های سایبری و مواد جدید، تبلیغات خود را برای نفوذ میان افکار مردم زیاد کردند. برای نمونه در اروپا عده‌ای با استفاده از صندلی‌هایی که با مواد نانو ساخته شده‌اند، به گونه‌ای خود را نشان می‌دهند گویی به روی یک قالیچه در حال پرواز نشسته‌اند و عده‌ای را به ظاهر باورمند به نیرنگ خود کرده‌اند. البته در برخی پژوهشکده‌ها و دانشگاه‌های معتبر جهان، مطالعات بسیار خوبی در زمینه شناخت تاریخی رویکرد این افراد و تغییرات فرقه‌های گوناگون در تاریخ صورت گرفته است. گروه‌های پژوهشی و دانشکده‌های عرفان و مذاهب نسبت به مطالعه و پژوهش در ریشه‌های تاریخی اندیشه‌ها و عقاید متنوع اقدام می‌کنند. این مطالعات به شناخت رفتارهای سودجویان و فریبکاران کمک کرده است. مساله دیگر آموزش برای ارتقای توانایی عمومی مردم در شناخت فرقه‌های دروغین و عرفان‌های کاذب است. نهادهای فرهنگی در سیاستگذاری برای جهت​دهی به اقدامات بر ضد فریب و کلاهبرداری نقش مهمی ایفا می‌کنند. عمدتا پیروان فرقه‌ها و عرفان‌های ساختگی با استفاده از دستگاه‌های تبلیغاتی جدید، منافع مادی جدید را تعریف و دنبال می‌کنند. بعضا در برخی نقاط جهان، این افراد منافع مشترکی با نهاد قدرت و نهادهای فاسد صاحب نفوذ دارند و از طرف گروه‌های سودجو مورد حمایت قرار می‌گیرند. مشارکت نهادهای فرهنگی و نهادهای دینی در جوامعی که از اعتقادات قوی مردمی برخوردارند می‌تواند زمینه‌ساز بسط آگاهی عمومی از عرفان‌های جدید باشد. نکته اساسی در گسترش برخی دیدگاه‌های بظاهر عرفانی در این است که مبلغان این عرفان‌ها خود را در وضعیت نقد قرار نمی‌دهند و از نقد کتبی گریزان هستند.

این عرفان‌ها عموما میان افرادی که امید خود را از دست داده اند و مشکلات روحی دارند طرفداران بیشتری می‌یابند. هم‌اکنون مطالعات دانشگاهی در زمینه شناخت فرقه‌ها و عرفان‌ها در مراکز پژوهشی و دانشگاهی جهان به صورت محدود انجام می‌شود. مطابق آخرین اطلاعات از ظرفیت‌های دانشگاهی ایران برای رشته عرفان و ادیان در مقطع کارشناسی بیش از 70 مرکز و در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری بیش از 12 مرکز دانشجو می‌پذیرند. دانشجویان در این رشته با مطالعه متون به زبان‌های فارسی، انگلیسی و عربی در زمینه پژوهش در مباحث تاریخی عرفان و ادیان تبحر پیدا می‌کنند و این توانایی را خواهند داشت تا نسبت به معرفی و تحلیل اصالت عرفان‌های نوظهور اقدام کنند. این پژوهشگران این ظرفیت را ایجاد خواهند کرد تا جامعه نسبت به سوءاستفاده‌ها و اخاذی مبلغان دروغین خرافه با دقت بیشتری برخورد کند. ازجمله فعالیت‌هایی که فعالان عرفان‌های کاذب نسبت به اشاعه و بسط آن می‌پردازند، ترویج معنویت منهای عبادت خداوند است. همچنین با آغاز دوران مدرن و فراوانی استفاده از ماشین به عنوان ابزاری برای رفع امور روزمره، عرفان سکولار در بین برخی سکولارهای غربی تبلیغ شد. خلأ معنویت در دوران پسامدرن، شیوع حس و حال معنوی جدید را می‌طلبید که این امر به خودی خود موجب ظهور عرفان‌ها و فرقه‌های مذهبی جدید شد. خصوصا جنبش‌های شیطان‌پرستی با ترویج هنرهای ویژه خود در میان جوانان و نوجوانان غربی طرفدارانی را به خود جذب کردند. با این که غرب در دهه‌های 1970 و 1960 میلادی درگیر رواج عرفان‌های خشونت‌آمیز و تازه بود، انقلاب اسلامی ایران میان اقشار متنوع در منطقه غربی آسیا نفوذ یافته بود. توجه به معنویت در راستای دین راستین و پژوهش و مطالعه مستمر در این حوزه، تحولات جامعه را در زمینه گرایش به فرقه‌ها و عرفان‌های نوظهور جهت می‌دهد.

از این رو به نظر می‌رسد نقش مطالعه و پژوهش ادیان و عرفان در جهت​دهی افکار عمومی درباره واکنش​شان در مقابل عرفان‌های نوظهور اثرگذار باشد. مردم می‌توانند با مراجعه به مراکز پژوهشی و دانشگاهی از استادان و پژوهشگران راهنمایی‌های لازم را برای بررسی و تحلیل عرفان‌های نوظهور بگیرند. نقش روحانیون و مشارکت نهاد دین در این پژوهش‌ها، تعیین‌کننده آینده شرایط اجتماعی پذیرش یک عرفان خاص است. اهتمام ویژه روحانیون به شناخت علمی جامعه و به​روزرسانی دانش عمومی جامعه از طریق برگردان متون عرفانی از زبان‌های دیگر به زبان پارسی و نقد این نوشته‌ها در آگاهی‌بخشی به عموم اقشار جامعه بسیار تأثیرگذار است. با تجهیزشدن منازل مسکونی به تکنولوژی ارتباطی سایبری، جهتدهی افکار عمومی به آسانی صورت می‌پذیرد. این تکنولوژی را به هیچ رو نمی‌توان محدود کرد. براساس برنامه‌نویسی‌های رایانه‌ای، همواره راهی وجود دارد تا اگر یک برنامه نوشته شده دچار پیچیدگی شد، از نو نوشته شود. لذا برای تضعیف استدلال‌های عرفان‌های نوظهور و ساختگی نیاز است عقلانیت و پژوهش در جامعه تقویت شود. این مسیر هموار نمی‌شود مگر با مشارکت و همراهی و وحدت بین تمام​ی اقشار و گروه‌های جامعه​ تا از اشاعه افراط‌گرایی، خشونت و هرج و مرج فرهنگی جلوگیری شود.

تعامل درست و دقیق نهاد دین و نهاد متولی فرهنگ در ایجاد زمینه ارتقای آگاهی عمومی نسبت به عرفان‌های نوظهور مهم است. نمونه روشن این تعاملات در مناسبت‌های دینی و کنش‌های جامعه در این روزهای ویژه قابل مشاهده است. با توجه به آنچه از نظر گذشت، معرفی و بیان رویکردهای عرفان‌های نوظهور ضروری به نظر می‌رسد. همچنین جذابیت دادن به روش‌های ارتباطی برای معرفی این جریان‌ها از اهمیت برخوردار است. استفاده از تکنولوژی‌های مجازی و رسانه‌های صوتی و بصری در به تصویرکشیدن روایت اغراق‌آمیز برخی عرفان‌های کاذب بسیار مفید است و می‌تواند به روشن‌تر کردن حواشی این عرفان‌های ساختگی کمک کند. امید که همه جوانان و نوجوانان ایران زمین در مسیر شناخت درست از نادرست پیشگام باشند و در راهنمایی دادن به یکدیگر از طریق مطالعه و پژوهش دائمی به رقابت بپردازند.

جلال نبهانی‌زاده / جام جم