تاراج اقتصاد کشور به بهانه سفر شاه
11 بهمن 1267: سال 1289. ق ناصرالدین شاه که آرزوی مسافرت به کشورهای اروپایی را داشت، با راهنمایی حاج میرزا حسین خان سپهسالار، صدر اعظم، در ازای دریافت 40 هزار پوند استرلینگ امتیاز تأسیس خط آهن و استخراج معادن ایران، غیر از آنچه قبلا به دیگران واگذار شده بود و غیر از فلزات قیمتی، احداث خطوط تلگراف، حق کشتیرانی در رودخانهها، بهرهبرداری از جنگلها و کار زهکشی و آبیاری در ایران را به مدت 70 سال به بارون ژولیوس دو رویتر واگذار کرد.
اعطای این امتیاز به حدی غیرطبیعی و به دور از عقل به نظر میآمد که حتی جورج ناتانائیل کرزن آن را چنین توصیف کرده است: «کاملترین و غیرعادیترین تسلیم تمام منابع صنعتی یک قلمرو پادشاهی به دستان بیگانه که تاکنون تصور آن میرفته است.»
شاه پس از اعطای این امتیاز راهی سفر اروپا شد. ناصرالدین شاه در پایتخت روسیه چنین احساس کرد که تزار روس و امنای دربار او از اعطای چنین امتیاز گستردهای به اتباع بریتانیا رنجیده خاطر شدهاند، اما در انگلستان با خونسردی ملکه انگلیس و رجال بریتانیا در مورد امتیاز روبهرو شد.
ناصرالدین شاه در اثر این مشاهدات و نیز براساس فشار افکار عمومی در ایران و انتقاد و اعتراض شدید تمام اقشار مجبور به فسخ این قرارداد شد و برای جبران سال 1308. ق امتیاز تأسیس بانک شاهنشاهی ایران را به رویتر داد.
رویتر نیز مبلغ 40 هزار پوندی را که به عنوان سپرده هنگام کسب نخستین امتیازات به شاه سپرده و هنگام لغو قرارداد دریافت نکرده بود، هنگام کسب امتیاز تأسیس بانک با سود آن از شاه مطالبه و دریافت کرد.
پس از کسب امتیاز، سهام بانک در لندن به معرض فروش گذاشته شد و سرمایه بانک یک میلیون لیره استرلینگ تعیین و طی چند ساعت 15 برابر سهام نخستین خریداری شد. بانک شعب خود را در شهرستانهای دیگر ایران نیز تأسیس کرد و در سال اول تأسیس پس از پرداخت تمام مخارج 68 هزار لیره سود برد.
ندا حقطلب
