حماسه‌های ملی با چاشنی روایات دینی

رستم نامه نمونه روشنی از این آمیختگی است. اوایل دوره صفوی با ارتقای جایگاه فقهای شیعه، روایاتی که جنبه‌های ملی و باستان‌گرایانه داشت با بی‌تفاوتی و بعضا مخالفت علما مواجه شد اما این نوع قصه پردازی‌ها در قالب مذهبی و شبه مذهبی آن در میان جامعه ادامه پیدا کرد. مختار نامه، خاوران نامه و حمله حیدری از آن جمله هستند که در آنها روایت براساس یک شخصیت تاریخی مثل حضرت علی و مختار ثقفی شکل گرفته اما متن و محتوا، بافته‌های ذهنی راوی است که هیچ با واقعیات تاریخی تطابقی ندارد. با این وصف این قصه‌ها فارغ از جاذبه‌ داستان‌های ملی نیست. جالب اینجاست که در چنین روایات عامیانه ملی، گوینده قصه، به‌رغم ناهمگونی زمانی، اصرار بر دیدار و همراهی رستم با امام علی (ع) دارد و فرستاده‌ای از سرزمین عربستان هم اسلام را بر کیخسرو شاه اساطیری ایران عرضه می‌کند. در این روایت سلیمان نامی با ارسال نامه‌ای از کیخسرو پادشاه ایران می‌خواهد اسلام بیاورد. کیخسرو، رستم پهلوان اساطیری را ناشناس به درگاه سلیمان می‌فرستد تا زمینه را بسنجد و اخبار بیاورد. آنجا رستم با دیو نیرومندی درگیر می‌شود و بر او غلبه می‌کند. در این هنگام ناشناسی سوار بر اسب که نقال او را حضرت علی معرفی می‌کند، ظاهر شده و با رستم درگیر می‌شود. در این رویارویی، علی(ع) کمربند رستم را می‌گیرد و او را به آسمان پرتاب می‌کند و رستم آن قدر بالا می‌رود که صدای ذکر ملائکه را می‌شنود و آنجا راهنمایی‌اش می‌کنند که در برگشتنش ذکر یا علی بگوید.

منم رستم ای پهلوان جهان

امان یا علی، الامان، الامان

برای پاسخ به چرایی درآمیختگی حماسه‌های دینی و ملی، دکتر ذبیح‌الله صفا معتقد است:

«در باب امام اول شیعیان میان شیعه تدریجا داستان‌هایی پدید آمده که بعضی از آنها مبتنی بر حوادث تاریخی یعنی جنگ‌های او در حیات محمد بن عبدالله(ص) و هنگام خلافت و شجاعت‌های وی است منتهی بتدریج عناصر داستانی به آنها افزوده شده است. برخی دیگر از داستان‌ها بکلی دور از حقیقت تاریخی و افسانه محض است که اندک اندک میان ملت ایران و بر اثر اخلاص شدید این قوم نسبت به حضرت علی(ع) و در آمدن او در صف پهلوانان ملی وجود یافت.»

به نظر می‌رسد هدف اصلی از پرداختن به چنین روایاتی،برانگیختن حس دینی و تحسین شنوندگان بوده است. روایتگران این قبیل داستان‌ها برآن بودند در قالب قصه‌های جذاب، فضایل اخلاقی و ملکات ائمه دین را به‌گونه‌ای بیان کنند که ذهن ساده مخاطبان عامی با این نوع روایات خو بگیرد و بنیان عقاید دینی آنان محکم‌تر شود.

ویژگی این داستان‌ها علاوه بر داشتن جنبه‌های دینی و ترویج و اشاعه اسلام، کمرنگ بودن صحنه‌های می‌گساری و رقص و آواز و سرگذشت‌های عاشقانه است.

قهرمان‌های ملی در این روایات در مقابله با افسون جادوگران به حربه دعا مجهزند و موقع مواجهه با خطر، آیات قرآن می‌خوانند و اسم‌های اعظم بر زبان جاری می‌کنند.

منابع:

ـ داستان‌های دینی با رنگ مذهبی، علیرضا ذکاوتی‌قراگزلو، گزارش میرات، دوره دوم، سال پنجم، شماره 45، خرداد و تیر 1369

ـ حماسه سرایی در ایران، دکتر ذبیح‌الله صفا،چاپ چهارم،انتشارات امیر کبیر،تهران، 1363

ـ درباره پدید آمدن حماسه دینی، محمد جواد محجوب، مجله ایران آباد

ـ حماسه‌های دینی شفاهی در ادب عامه، حسینعلی بیهقی، خراسان پژوهی،سال دوم،شماره چهارم

فتاح غلامی / جام‌جم