آشفته‌ بازار ثبت اختراعات در ایران

با توجه به این که در ادارات ثبت اختراع دیگر کشورها مانند آمریکا و کشورهای اروپایی و همچنین کشورهای همسایه مانند ترکیه، ثبت اختراع به عنوان یک موضوع علمی و کاملا تخصصی مطرح است، در مراحل مختلف ارزیابی اختراع، افراد کارشناس و متخصص به عنوان داور، اختراع را مورد بررسی قرار داده و از بانک اطلاعاتی موجود به عنوان ملاکی برای اصلی‌ترین شاخص اختراعی بودن یک طرح که نو و جدید بودن آن است، مستندات لازم را جمع‌آوری می‌کند و با توجه به این اطلاعات، این طرح را از نظر علمی و جدید بودن که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است، مورد بررسی قرار می‌دهد.

به گفته مهندس مهدی غلامی، سرپرست دفتر تجاری‌سازی بنیاد ملی نخبگان، اختراعاتی که این دو شاخص را داشته باشد قابلیت ثبت دارد و به عنوان اختراع ثبت می‌شود. در کشور ما متاسفانه با توجه به این که بستر پیوستن به معاهده‌های مختلف حفظ مالکیت فکری فراهم نشده و اداره ثبت اختراعات با توجه به داشته‌های خود به فرآیند کنونی روی آورده، در فرآیند ثبت اختراعات ضعف‌ها و نواقص زیادی وجود دارد. یکی از این ضعف‌ها دور بودن از معاهده‌هاست که ما را از دستاورد دیگر کشورها دور می‌کند.غلامی در ادامه می‌گوید: ممکن است از فضایی که در حوزه ثبت اختراعات کشور ایجاد شده سوءاستفاده شود و بسیاری از طرح‌ها که در دیگر کشورها ثبت شده و به عبارتی قابلیت ثبت شدن ندارد به عنوان طرح جدید ثبت شود. موضوع دیگری که این مشکل را مضاعف می‌کند، نبود امکان بررسی تخصصی طرح‌هاست. در اداره ثبت اختراعات پنج یا شش کارشناس حقوقی، طرح‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهند که این بررسی‌ها اساس علمی ندارد و می‌تواند باعث ایجاد آسیب شود. البته در سال‌های اخیر این فرآیند تا حدی بهتر شده است. آنچه در این فرآیند بسیار مهم است حفظ مالکیت فکری و مسائل مربوط به آن است که برای دستیابی به این هدف باید تخصصی‌تر کار شود و به عبارتی این فرآیند باید منسجم‌تر باشد.

اکنون برخلاف سال‌های قبل، این اظهارنامه به صورت الکترونیکی ثبت می‌شود و برای بررسی شاخص نو بودن اختراع و تناقض نداشتن با مبانی علمی و علمی بودن طرح، فرد متقاضی ثبت اختراع باید به یک نهاد تخصصی مراجعه کرده تا طرح را ارزیابی کند. متاسفانه در فرآیند معرفی به یک مرجع تخصصی مشکلات بسیار زیادی وجود دارد و نهاد تخصصی پیدا نمی‌شود. اگر همچنین نهادی وجود داشته باشد، انتظار دارد قوه قضاییه بابت ارزیابی هزینه‌ای را پرداخت کند و با توجه به محدودیت‌هایی که وجود دارد، ارزیابی‌‌های تخصصی به صورت سطحی انجام می‌شود. بنابراین فرآیندی که باید اصلاح می‌شد حتی با این رویکرد هم اصلاح نشده است و مشکل همچنان باقی است و شاید بتوان گفت آسیب‌ها بیشتر از فرآیند قبلی است، چون ممکن است از دستاوردهای فکری افراد سوءاستفاده شود.

غلامی با اشاره به الکترونیکی شدن روند ثبت‌اختراعات در کشور می‌گوید: فراهم شدن بستر نرم‌افزاری ثبت اختراع، رویکرد خوب و مثبتی برای پیوستن به معاهده‌های بین‌المللی است، اما همچنان ضعف‌های زیادی وجود دارد و باید در این فرآیند کمی سیستماتیک‌تر عمل کنیم. به عبارتی باید همگام با دیگر کشورها حرکت کنیم و از تجربه کشورهای همجوار مانند ترکیه و کشورهای عربی استفاده کنیم. ما هم‌اکنون از این کشورها هم عقب‌تر ایستاده‌ایم.

بنیاد از چه اختراعاتی حمایت می‌کند

براساس آنچه از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی ابلاغ شده، یکی از شرایط احراز نخبگی، داشتن اختراعی است که در مراجع ذی‌صلاح تائید شود. بنیاد ملی نخبگان، سال 87 باتوجه به وجود نداشتن یک مرجع ذیصلاح تائید‌کننده اختراع و خلأهای موجود در فرآیند ثبت اختراع و رویکرد سازمان‌های مختلف، یک سیستم ارزیابی اختراع راه‌اندازی کرده است. براساس شاخص‌هایی که تیم‌های داوری بنیاد به‌عنوان ملاک تشخیص مورد توجه قرار می‌دهند، مجموعه‌ای از اختیارات تحت حمایت بنیاد قرار می‌گیرد. به گفته غلامی، بنیاد نهاد علمی برای ارزیابی علمی نیست و ارزیابی علمی نمی‌کند و گواهی علمی هم نمی‌دهد، بلکه صرفا برای حمایت از یک‌سری از اختراعات، آنها را ارزیابی می‌کند. بنیاد ملی نخبگان شاخص‌هایی را برای ارزیابی اختراعات ملاک قرار می‌دهد. هر اختراعی که این شاخص‌ها را کسب کند، می‌تواند از حمایت‌های بنیاد برخوردار شود. بنیاد در ارزیابی علمی اختراعات به طور مستقیم نقشی ندارد، بلکه شاخص‌هایی را تعریف می‌کند و براساس این شاخص‌ها اختراعاتی برگزیده و انتخاب می‌شود تا تحت حمایت‌های محدودی قرار گیرد.

غلامی با اشاره به اهمیت نو بودن طرح‌ها می‌‌گوید: یکی از مهم‌ترین این شاخص‌ها تازگی آنهاست. این شاخص‌ها در نهادهای متولی ثبت، بررسی کارشناسی نمی‌شود، اما بنیاد بررسی کارشناسی می‌کند. کاربردی بودن طرح‌ها و داشتن ارزش افزوده برای ورود به بازار از دیگر شاخص‌های مهم است. بنیاد برای این کار شاخص‌هایی را تدوین و کاربرگ‌‌هایی تهیه کرده است که داوران تخصصی براساس این شاخص‌ها طرح‌ها را بررسی می‌کنند. اختراعاتی که حداقل امتیاز را کسب کنند به‌عنوان اختراع سطح 3 تحت حمایت بنیاد قرار گرفته و بر این اساس سه تا پنج میلیون تومان اعتبار پژوهش و نوآوری بلاعوض به آنها تعلق می‌‌گیرد تا طرح‌ها توانمندتر شود. کسی که نمونه اولیه ندارد، می‌تواند با این کمک ماکت اولیه از طرح بسازد. اگر نمونه اولیه را ساخته باشد، نمونه نیمه‌صنعتی آن را می‌سازد. به این ترتیب، بسترها برای ورود به فرآیند تجاری‌سازی فراهم می‌شود. پرونده آن دسته از اختراعاتی که از تسهیلات سطح 3 استفاده کرده و حائز شرایط باشد به دفتر تجاری‌سازی ارجاع پیدا می‌‌کند که بستر لازم ‌برای ورود به فرآیند تجاری‌سازی را فراهم می‌کند. در این مرحله، خدماتی از قبیل ارزشگذاری فناوری، تدوین طرح کسب و کار و شناسنامه اختراع و معرفی این افراد به سرمایه‌گذاران مختلف از سوی بنیاد ارائه می‌شود. در صورت جلب نظر سرمایه‌گذار یا صاحب صنعت قراردادی بین مخترع و صاحب سرمایه منعقد می‌شود. در حقیقت، اینها خدماتی است که بدون هیچ هزینه‌ای در اختیار مخترع برگزیده و سرمایه‌گذار قرار می‌گیرد.

به گفته سرپرست دفتر تجاری‌سازی بنیاد ملی نخبگان با توجه به تدوین سند راهبردی کشور در امور نخبگان در آینده‌ای نزدیک در رویکرد تسهیلات حمایتی بنیاد که به مخترعان برگزیده اعطا می‌شود، تغییراتی ایجاد می‌شود تا به این ترتیب تسهیلات ارائه‌شده هدفمندتر باشد. در سطح 2، مخترعانی که توانسته‌اند اختراعشان را به مرحله تجاری‌سازی برسانند، از 20 میلیون تومان اعتبار پژوهشی بلاعوض برخوردار می‌شوند. در مرحله سوم که اختراع سطح‌یک محسوب می‌شود، مخترعانی که تلاش کرده‌اند اختراعشان وارد چرخه صادرات شود و زمینه صدور محصولاتشان را فراهم کرده‌اند از یک اعتبار پژوهش و نوآوری 30 میلیون تومانی بهره‌مند می‌شوند که مبلغ زیادی نیست. بیشتر کمک‌ها در دفتر تجاری‌سازی غیرمادی است. در حقیقت دفتر تجاری‌سازی بنیاد، مخترعان را به بازار نزدیک کرده و زمینه‌ای را فراهم‌می‌کند تا ایده این افراد به ثروت تبدیل شود.

مزایا و تسهیلات هدفمند عضویت در بنیاد

در بسیاری از سایت‌هایی که به اصطلاح اختراع‌ثبت‌شده و ثبت نشده می‌فروشند از مزایا و تسهیلات هدفمند عضویت در بنیاد ملی نخبگان صحبت شده است. به گفته غلامی، بنیاد عضویت ندارد. بنیاد ملی نخبگان نهادی است که از افرادی که حائز شرایط هستند، حمایت می‌کند. شرایط استمرار این حمایت پویایی است. اگر پویایی ادامه نداشته باشد حمایت‌ها قطع می‌شود، مثلا رتبه اول کنکور در یک مقطع زمانی تحت حمایت بنیاد قرار می‌گیرد. اگر این فرد در مقاطع دیگر پویایی نداشته باشد، دیگر در چرخه حمایتی بنیاد قرار نمی‌گیرد. در حقیقت هدف از این حمایت‌ها حفظ پویایی افراد است.

غلامی در تشریح مزایا و تسهیلات هدفمند بنیاد برای حمایت از مخترعان می‌گوید: بنیاد به هیچ یک از افراد تحت حمایت معافیت سربازی نمی‌دهد و این سایت‌ها فقط قصد فریب مخاطبانشان را دارند. وام‌مسکن سقف 80 میلیونی از سوی بنیاد ملی نخبگان هم تکذیب می‌شود. اگر مخترعی ازجمله افراد تحت حمایت سطح یک بوده و اختراعش را به یک محصول صادراتی تبدیل کرده باشد، می‌تواند متقاضی وام مسکن هم باشد؛ نه این که ما حتما به او وام می‌دهیم. در بعضی از سایت‌ها از وام کارآفرینی صد میلیون تومانی خبر داده شده که این نخستین بار است این خبر را می‌شنوم. این که بنیاد زمینه حضور مخترعان در مسابقات بین‌المللی را فراهم می‌کند هم تکذیب می‌شود. این مسابقات و جشنواره‌ها اصلا مورد تائید بنیاد نیست؛ چرا که نظارتی بر آنها وجود ندارد و بیشتر به عنوان یک تجارت از سوی نهادهای خصوصی مطرح است.

اگر حق مالکیت فکری و بحث سرزمینی‌بودن حقوق مالکیت فکری در کشوری پذیرفته نشود با مشکلات بسیاری مواجه می‌شود، اما اسما عضو معاهده‌های بین‌المللی هستیم، اما رسما عضو این معاهده‌ها نیستیم. به همین علت ممکن است اختراعی که در مسابقات بین‌المللی شرکت می‌کند خیلی راحت در آن کشور مورد سوءاستفاده قرار گیرد.

در مرحله‌ای که اختراع داوری می‌شود، از طریق فرآیند داوری که مورد تائید ما نیست اطلاعات مربوط به آن گرفته می‌شود. در حقیقت این دامی است که پهن شده تا اطلاعات مربوط به اختراع را به دست آورده و حق مالکیت فکری را از صاحب اختراع بگیرد.

آنها که اختراع می‌خرند

به گفته سرپرست دفتر تجاری‌سازی بنیاد علمی نخبگان، متاسفانه با توجه به ضعف‌هایی که در فرآیند ثبت اختراع وجود دارد ممکن است عده‌ای افراد سودجو اختراع بخرند و خودشان را به عنوان مخترع معرفی کنند. البته نباید از بنیاد انتظار داشت این مشکل را حل کند. قوه‌قضاییه متولی ثبت اختراعات است و استدلال این رویکرد این است که بحث‌های حقوقی و پیگیری‌های حقوقی باید از سوی قوه‌قضاییه انجام شود. بنابراین هیچ نهاد دیگری نمی‌تواند با توجه به بحث‌های حقوقی پیرامون ثبت اختراع متولی این کار باشد. غلامی بر این باور است تنها راهکار موجود برای مقابله با تخلف‌های احتمالی این است که داوری‌ها سختگیرانه انجام شود. بنابراین تردیدی نیست باید روند داوری در بنیاد اصلاح شود. گرچه در سال‌های اخیر اصلاحات زیادی در روند داوری انجام شده است.

در گذشته داوری اختراعات غیرحضوری و از طریق سایت inexam.ir انجام می‌شد که ممکن بود مورد سوءاستفاده قرار گیرد و هیچ‌کس هم این ضعف را انکار نمی‌‌کرد، اما اکنون فرآیند داوری در بنیاد کاملا حضوری است. تیم داوری متخصص در این حوزه با مخترع صحبت می‌کند و اطلاعاتی را از او می‌گیرد، اما به هر حال باید در روند داوری اصلاحات بیشتری انجام شود. ما هنوز در این زمینه به شرایط ایده‌آل نرسیده‌ایم و نواقصی وجود دارد که باید اصلاح شود. در حقیقت روند ثبت اختراعات در کشور از ابتدا اصولی نبوده است.

در اغلب کشورها بجز کشور ما و چند کشور دیگر که شاید نتوان در نقشه جغرافیایی این کشورها را به آسانی پیدا کرد، ثبت اختراعات در قوه مجریه انجام می‌شود. شاید بهترین مرکز برای صدور مجوز ثبت اختراع، وزارت دادگستری باشد، اما باید از وزارت علوم، وزارت بهداشت، ‌وزارت صنعت و معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری کمک گرفته باشد، اما باید این کار با دید حقوقی و بررسی علمی انجام شود تا بعد قوه قضاییه معترض نشود.

انتظار می‌رود در ثبت اختراعات بتوان با همکاری قوه قضاییه و مجریه مشکلات و محدودیت‌ها را برطرف کرد. به هر حال سازمان مالکیت جهانی در کشور ما قوه قضاییه را متولی ثبت اختراعات می‌‌داند.

بهتر است به جای آزمون و خطا از تجربه کشورهای همجوار مانند ترکیه استفاده کنیم. اگر مطالعه‌‌ای در فرآیند ثبت اختراع در کشورهای اطراف داشته باشیم، می‌توانیم این فرآیند کنونی را به گونه‌ای اصلاح کنیم تا فرآیند ثبت اختراعات مثمرثمر باشد.

فرانک فراهانی جم / گروه دانش