نقد منابع تاریخی فتوح سه قرن اول

فصل نخست کتاب، سیمای عمومی پژوهش براساس پیشینه و ادبیات موضوع، اهداف و اهمیت پژوهش، پرسش‌ها و فرضیه‌ها، همچنین نقد و خلاصه معرفی منابع مورد مطالعه را ارائه می‌کند. فتوح‌نگاری اسلامی، راه‌های شناخت نخستین منابع تاریخی مکتوب، زمینه‌ها و علت‌های فتوح‌نگاری، آغاز فتوح‌نگاری، نخستین مرکزهای فتوح‌نگاری، جایگاه اسناد در تاریخ‌نگاری و فتوح‌نگاری عراق، انواع فتوح‌نگاری و آسیب‌شناسی فتوح از دیگر مسائل مطرح شده در این فصل به‌شمار می‌رود.

فتوح‌نگاری فقهی ـ حدیثی نیز به منابعی پرداخته است که همه یا بخشی از فصل‌هایش را به‌منظور روشن کردن احکام و حقوق مالی و امور اداری دولت اسلامی در برخورد با سرزمین‌های فتح‌ شده اختصاص داده‌ است.

فصل سوم کتاب به بررسی فتوح‌نگاری‌های محلی و جغرافیایی پرداخته است که شاخه‌ای از تاریخ‌نگاری سیاسی و نوعی «فرهنگنامه تاریخ‌های محلی» به‌شمار می‌رود؛ زنجیره‌ای از فتوح‌نگاری محلی ـ جغرافیایی که از حدود 170 هجری قمری آغاز و به بلاذری (279 هـ . ق) پایان می‌یابد.

فصل چهارم به بررسی کتاب‌های «الفتوح» ابن‌اسحاق، «سیف‌بن عمر تمیمی» و «ابوحذیفه اسحاق‌بن بشرمروزی» که تاریخ عمومی به‌شمار می‌روند، همچنین «تاریخ خلیفه بن خیاط» درباره تاریخ پیامبران خلیفه‌ها و سلاطین و کتاب «الاخبارالطوال ابوحنیفه دینوری» درباره اخبار پادشاهان ایران قبل از اسلام پرداخته است.

«سخن پایانی» این کتاب با پیشنهادهایی مانند بازسازی کتاب‌ها و تک‌نگاری‌های فتوح، تهیه دانشنامه جامع فتوح، نقد و بررسی و مقایسه سندی و محتوایی روایات و رجال‌شناسی منابع تاریخی به‌پایان رسیده است.

منابع تاریخی که به فتوح در سه قرن نخست قمری پرداخته، با تاثیر از انگیزه‌های سیاسی و فقهی گردآوری و بیشتر آنها در عراق و به شیوه روایی و اسنادی تدوین شده است. قاضیان و کاتبان از افرادی به‌شمار می‌روند که در نوشتن این تاریخ‌نگاری‌ها نقش اساسی داشته‌اند.

کتاب نقد و بررسی منابع تاریخی فتوح در سه قرن اول هجری (با رویکرد فتوح ایران) نوشته حسین عزیزی در 436 صفحه، شمارگان یک‌هزار نسخه از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است.