رای سرنوشت ساز

شکی نیست که نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ، مهمترین مساله کشور در ماههای آینده است و از ماههای گذشته نیز به همین دلیل از سوی بسیاری از شخصیت های داخلی و خارجی و رسانه های بین المللی و داخلی بحث و بررسی شده است.

کد خبر: ۶۳۳۴۶

مهمترین بحث این انتخابات ، همچنان که رهبر معظم انقلاب اسلامی در نماز عید فطر اشاره کردند و بارها بر آن نیز تاکید داشته اند، حضور حداکثری مردم در این انتخابات است که علل آن نیز تا حدودی روشن است.
اهمیت و جایگاه رئیس جمهور و نهاد دولت در نظام اسلامی و نقشی که دولت در رفع نیازها و چالش های اساسی کشور دارد ، شرایط منطقه ای و بین المللی ، وضعیت داخلی کشور که نیازمند حضور رئیس جمهوری با پشتوانه بالای مردم در صدر هیات دولت برای عبور کشور از شرایط کنونی است و نهایت این که مشارکت حداکثری ، انتخاب نامزد شایسته و اصلح را فراهم می سازد.
ایجاد زمینه و شرایط لازم برای مشارکت حداکثری مردم در انتخابات مهمترین و اولین رسالت همه دلسوزان کشور و نظام اسلامی است و در درجه دوم انتخاب رئیس جمهوری شایسته برای کشور که بتواند با خدمت به مردم ، ملت را از انتخاب خود خشنود سازد.
در چنین شرایطی سوال اساسی این است که برای تحقق این استراتژی چه باید کرد تا ضمن شکل گیری مشارکت حداکثری ، نامزد اصلح بر کرسی ریاست جمهوری نشیند. در پاسخ به این سوال لازم است ابتدا تجربه دوره های گذشته انتخابات در کشور را بررسی کنیم ، سپس نگاهی به وضعیت کنونی کشور داشته باشیم و از ماحصل این دو بخش ، راهکارهای لازم را نتیجه گیری نماییم.
در 26 سال گذشته ، 24 انتخابات سراسری در کشور برگزار شده است که مهمترین آن رای مثبت بیش از 98 درصد مردم به نظام جمهوری اسلامی در فروردین 1358 است.
در کنار آن 8 دوره انتخابات ریاست جمهوری و 7 دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی برگزار شده است که نگاهی به آمارهای آنها و بررسی علل کاهش و یا افزایش مشارکت راهگشای انتخابات پیش رو است. ضمن آن که بررسی این آمارها بیانگر چند نکته مهم دیگر نیز هست.
در اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری از مجموع 20 میلیون و 993 هزار و 643 واجدین شرایط 14 میلیون و 152 هزار و 887 نفر یعنی 67.42 درصد شرکت کرده اند. در دوره دوم از 22 میلیون و 687هزار و 17 نفر واجدین شرایط 14 میلیون و 573هزار و 803نفر یعنی 64.23 درصد شرکت نموده اند و در همان سال در دوره سوم از همان تعداد واجدین شرایط 16 میلیون و 847 هزار و 717 نفر یعنی 74.26 درصد شرکت کرده اند که رشدی بیش از 10درصد را نشان می دهد.
در تحلیل علت این رشد آن هم به فاصله کمتر از چند ماه می توان به موارد زیر اشاره کرد و این علل را در وضعیت کنونی نیز به جستجو و بهره برداری نشست.
در سال 1360 به دلیل این که منافقین تعداد زیادی از یاران امام ره ازجمله شهید بهشتی و 72 تن از یارانش و رئیس جمهور و نخست وزیر و برخی از اعضای دولت را به شهادت رساندند و حتی رهبر معظم انقلاب را در همان سال ترور نمودند ، این وضعیت در کنار مسائلی که درخصوص جنگ تحمیلی به وجود آمده بود ، باعث تحریک احساسات مردم و در نتیجه حضور فعال تر آنان در صحنه های انقلاب ازجمله در انتخابات سومین دوره ریاست جمهوری شد و حتی در همان سال نوار پیشروی متجاوزان بعثی پاره شد و رزمندگان اسلام شروع به پیشروی و آزادسازی مناطق اشغال شده کردند.
عامل دیگر ، شخصیت رهبر معظم انقلاب بود که باعث افزایش حضور مردم در انتخابات ریاست جمهوری شد به گونه ای که ایشان بیشتر درصد رای را از بین نامزدهای ریاست جمهوری در 8 دوره گذشته به خود اختصاص داده اند.
مقبولیت عمومی ، ویژگی های شخصیتی و این که اولین روحانی نامزد در ریاست جمهوری بودند ، باعث شد که مردم که نسبت به روحانیت اعتماد ویژه ای داشتند ، حضور قابل توجهی در انتخابات داشته باشند. از این رو از سومین دوره انتخابات ریاست جمهوری چنین می توان نتیجه گرفت که افزایش بیش از 10 درصدی حضور مردم به فاصله کمتر از چند ماه در این انتخابات متاثر از 3 عامل اساسی بوده است:
الف - تحریک احساسات افکار عمومی به دلیل شرایط آن زمان.
ب - وجاهت و مقبولیت شخصیت رهبر معظم انقلاب که نامزد انتخابات ریاست جمهوری بودند.
ج- حضور چهره ای جدید در سطح سیاست کلان کشور.
افزایش مشارکت در انتخابات ریاست جمهوری در دوره هفتم نیز اتفاق افتاد. در این دوره از 36 میلیون و 466 هزار و 487 نفر واجدین شرایط ، 29 میلیون و 145 هزار و 745 نفر یعنی 79.92 درصد شرکت کرده اند که این درصد تاکنون در تاریخ انتخابات در جمهوری اسلامی بی سابقه است.
در بررسی علل این افزایش نیز می توان به چند نکته اشاره کرد.

تحریک احساسات: در مقطع سالهای 74 تا 78 به دلیل وجود 20 میلیونی جمعیت جوان بین 15 تا 25 سال ، شعارهای آرمان گرایانه و اقدامات احساسی به دلیل رادیکال بودن جمعیت جوان ، قابل توجه بود و کاربرد خوبی داشت.

رقابتی تر بودن انتخابات: بی شک هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری به لحاظ رقابت بین گروهها و جناح های سیاسی و نامزدهای مطرح از رقابتی ترین انتخابات در کشور است. به گونه ای که بسیاری از بخشهای منفعل جامعه در این انتخابات فعال شده بودند.

حضور چهره های جدید در عرصه رقابت و کلان سیاسی کشور: حضور چهره های نو با افکار و دیدگاه های جدید همراه است که این خود در جامعه ایجاد انگیزه می نماید. نکته قابل توجه این که در 7 دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی نیز که تاکنون در کشور برگزار شده ، بیشترین حضور و مشارکت مردم در دوره پنجم بوده است که به فاصله کمتر از یک سال و 2 ماه از انتخابات دوم خرداد 76 در اسفند سال 74 برگزار شد و 71.1 درصد واجدین شرایط رای دادن در این انتخابات شرکت کرده اند که نسبت به دوره قبل از آن حدود 14درصد رشد داشته است.
کمترین درصد مشارکت در 8 دوره انتخابات ریاست جمهوری در دوره های پنجم و ششم اتفاق افتاد. در دوره پنجم 54.59درصد و در دوره ششم تنها 50.66 درصد از واجدین شرایط رای دادن شرکت کرده اند. در بررسی علت این درصد از حضور مردم می توان یک علت اصلی و اساسی را مشاهده کرد و آن رقابتی نبودن انتخابات است.

در این 2 دوره نامزد مطرحی به غیر از آقای هاشمی رفسنجانی در صحنه رقابت حضور نداشته و همین امر باعث شده است ، انتخابات در فضایی آرام برگزار شود. نکته قابل توجه دیگر که می توان از آمار مشارکت مردم در انتخابات مجلس ریاست جمهوری نتیجه گرفت ، مشارکت بیشتر مردم در انتخابات ریاست جمهوری است که انتخاباتی سراسری و ملی است.
متوسط شرکت کنندگان در 8 دوره انتخابات ریاست جمهوری 64.08 درصد بوده است. حال آن که در 7 دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی حدود 60 درصد واجدین شرایط شرکت کرده اند.

از این رو می توان نتیجه گرفت استقبال مردم از انتخابات ریاست جمهوری بیشتر باشد و این خود گویای تقدم علقه های ملی و همگرایی ملی مردم بر مسائل محلی است و وحدت ملی ایرانیان را نشان می دهد.
نکته قابل توجه دیگری که از بررسی آمار شرکت کنندگان در انتخابات مجلس و ریاست جمهوری می توان درک کرد ، افزایش روز افزون درصد شرکت کنندگان و در نتیجه افزایش پیوند میان نسلهای جدید با انقلاب و نظام اسلامی است.
واجدین شرایط اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری در کشور 20 میلیون و 900 هزار نفر بوده اند که از این تعداد 14میلیون و 150 هزار نفر یعنی 67.42 درصد واجدین شرایط در انتخابات شرکت کرده اند. در کنار آن در دوره هفتم بیش از 29 میلیون و در دوره هشتم بیش از 28 میلیون نفر در انتخابات شرکت کرده اند که بیش از 2 برابر شرکت کنندگان در دوره اول است.
این آمار علاوه بر این که نشان دهنده رشد روز افزون شرکت کنندگان در انتخابات است و از همراهی مردم با نظام اسلامی حکایت دارد ، گویای این واقعیت است که نسلهای جدید ، دوم و سوم نیز به نظام اسلامی و حاکمیت علاقه مندند. این آمار را اگر با محاسبه افراد فوت شده حساب نماییم ، نزدیک به 20 میلیون به رای دهندگان کشور اضافه شده است ، این رشد در 7 دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی نیز وجود داشته است. جالب آن که این رشد و افزایش همگرایی ملی در استانهای مرزی رشد بسیار بالایی داشته است. استانهای مرزی کشور که در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی دچار برخی ناامنی ها شده بودند بین 300 تا 500 درصد افزایش مشارکت داشته اند.
در اولین دوره ریاست جمهوری در استان کردستان تنها 12.83 درصد شرکت کرده اند ، این در حالی است که در دوره های بعدی تا مرز 79.04 درصد نیز رسیده است. در استان آذربایجان غربی نیز که در دوره اول انتخابات ریاست جمهوری حدود 40 درصد واجدین شرایط شرکت کرده اند این رقم به 73.71 درصد افزایش یافته است. همین امر در استان سیستان و بلوچستان مشهود است. چنان که در این استان در دوره اول انتخابات ریاست جمهوری حدود 34 درصد از واجدین شرایط شرکت کرده اند که این رقم به 70 درصد افزایش یافته است.

در شرایط کنونی

سوای از شرایط بین المللی و منطقه ای که شرایط کاملا متفاوتی با دوره های قبل برای این دوره از انتخابات بوجود آمده ، شرایط کنونی داخلی کشور نیز تفاوتهای بارزی با دوره های پیشین دارد. جامعه امروز کشورمان به دلیل نهادینه شدن نظام و برگزاری 24 انتخابات سراسری ، حضور مردم در عرصه های مختلف انقلاب ، از جمله در راهپیمایی 22 بهمن و خسته شدن افکار عمومی از شعارهای بی عمل گروههای سیاسی و نهادهای حکومتی ، در شرایط آرام و منطقی قرار دارد و به راحتی نمی توان در این افکار عمومی موج ایجاد کرد.

مهمترین عوامل در رقابتی شدن انتخابات عملکرد صحیح دستگاه های مسوول درچارچوب قانون و فعالیت رسانه های گروهی است

از سوی دیگر وضعیت جمعیت رای دهندگان از شرایط رادیکال یعنی جوان و نوجوان بودن به شرایط واقعگرایی رسیده است به گونه ای که اکنون براساس آمارهای رسمی 22 میلیون جوان بین 20 تا 30 سال داریم که دغدغه های این بخش از رای دهندگان کاملا متفاوت با دوره های قبل است. از این جمعیت حدود 70 درصد مجرد هستند ، 30 درصد بی کارند و بیش از 80درصد آنها نیز به نیازهای اساسی از قبیل مسکن ، نیاز ضروری دارند.
تجربه انتخابات دوره هفتم مجلس شورای اسلامی و دومین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا نیز گویای همین حقیقت است که جمعیت رای دهنده کشور ، از شعار خسته ، واقعگرا و منطقی است.
در یک جمع بندی از 8 دوره انتخابات ریاست جمهوری و 7 دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی و 2 دوره انتخابات شوراهای اسلامی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
1.تجربه های گذشته نشان می دهد که در کشور ، بجز موارد استثنایی حدود 50 درصد رای سنتی وجود دارد.
2.انتخابات ریاست جمهوری ، برغم آن که ملی است و مسائل محلی کمتر در آن نقش دارد ، با اقبال بیشتر مردم مواجه بوده به نحوی که بیشتر حضور مردم در این انتخابات صورت گرفته است.
3.میزان حضور و مشارکت مردم در انتخابات روندی صعودی داشته به گونه ای که حدود 20 میلیون رای به آخرین انتخابات ریاست جمهوری نسبت به اولین دوره آن افزوده شده است.
4.در 2 دوره انتخابات ریاست جمهوری یعنی دوره سوم و دوره هفتم افزایش مشارکت داشته ایم. در دوره سوم مشارکت بیش از 10 درصد نسبت به دوره دوم که در همان سال برگزار شده رشد داشته است و مهمترین علل آن نیز وضعیت حساس بوجود آمده برای کشور ، وجود چهره ای موجه در صحنه رقابت انتخابات و حضور یک روحانی برای اولین بار به عنوان نامزد ریاست جمهوری که به دلیل این که چهره ای جدید در صحنه انتخابات به شمار می رفت ، باعث افزایش انگیزه مردم برای حضور در انتخابات بوده است.
5.در دوره های پنجم و ششم انتخابات ریاست جمهوری کمترین میزان مشارکت را داشته ایم که در واقع کمی بیشتر از 50 درصد رای سنتی کشور بوده است و علت آن هم وجود نامزدی چون آقای هاشمی رفسنجانی و نبود چهره های مطرح و جدید در انتخابات این 2 دوره بوده است.
6.در دوره پنجم انتخابات مجلس شورای اسلامی نیز مشارکت قابل قبولی وجود داشته است که این امر نیز متاثر از شرایط سالهای 74 تا 78 است که جمعیت جوان کشور افزایش داشته و شامل بیش از نیمی از جمعیت کشور بوده است.
7.تجربه انتخابات دوره دوم شوراها و انتخابات مجلس هفتم نیز نشان می دهد، جمعیت رای دهنده کشور واقع بین ، منطقی و عملگرا شده است و شعارها و شگردهایی که موج آفرینی کند ، کارآیی چندانی نداشته است.ضمن آن که افراد خوش سابقه در افکار عمومی مقبولیت بیشتری داشته اند.
اکنون با توجه به تجربه انتخابات گذشته ، شرایط کنونی کشور و با توجه به این که میزان مشارکت مردم بیش از هر زمان اهمیت یافته است ، باید دید کدامیک از عواملی که در دوره های قبل باعث افزایش انگیزه مردم و در نتیجه افزایش مشارکت می شده ، در این دوره نیز کارساز است و یا این که ممکن است تاثیر منفی داشته باشد.

تحریک احساسات افکار عمومی

تحریک احساسات مردم خصوصا نسلهای جوان ، یکی از راههای ایجادانگیزه برای شرکت در انتخابات بوده است و با روشهای مختلفی پیگیری شده که گاهی جنبه مثبت داشته و نتیجه بخش بوده است و گاهی هم موثر واقع نشده است.
در دوره های سوم و هفتم انتخابات ریاست جمهوری ، چنانکه اشاره شد و در دوره پنجم انتخابات مجلس شورای اسلامی ، ایجادانگیزه برای نسل جوان با تحریک احساسات بخوبی مشهود است ضمن آن که عوامل دیگری نیز در ایجاد انگیزه مردم برای مشارکت نقش داشته است. اما پس از انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری و در سالهای اخیر شاهد آن هستیم که اقدامات احساسی و تحریک آمیز خصوصا در میان نسل جوان کشور چندان موثر نبوده و مولفه های دیگری چون ؛ حسن سابقه ، برنامه داشتن و موجه بودن در افکار عمومی نمود بیشتری داشته است. علت این وضعیت نیز بررسی شد که مهمترین آنها، عقلانیت حاکم برجامعه ، رشد سیاسی - اجتماعی مردم ، قرار گرفتن نسل جوان کشور در شرایط واقع گرایی و پررنگ شدن نیازهای اساسی مردم بوده است. بنابر این می توان نتیجه گرفت که در شرایط کنونی نیز نمی توان از اقدامات تحریک آمیز بهره جست ، بلکه باید راههای دیگری را پیگیری کرد.

رقابتی شدن

دومین عامل تاثیرگذار در انتخابات دوره های گذشته ، رقابتی کردن فضای انتخابات بوده است. به عنوان نمونه در انتخابات دوره هفتم ریاست جمهوری و انتخابات دوره پنجم مجلس شورای اسلامی ، علاوه بر استفاده از اقدامات احساسی ، رقابت تنگاتنگ بین نامزدها و گروههای سیاسی یکی از مهمترین عوامل افزایش مشارکت مردم بوده است. در شرایط کنونی نیز رقابتی شدن انتخابات ریاست جمهوری می تواند نقش بارزی در ایجادانگیزه و فراهم کردن شرایط مشارکت حداکثری داشته باشد. این که چگونه می تواند فضای انتخابات رقابتی گردد موضوعی است که گروهها و جناح های سیاسی و کارشناسان هر کدام نظری دارند ، اما باید توجه داشت که مهمترین عوامل در رقابتی شدن انتخابات ، عملکرد صحیح و در چارچوب قانون دستگاه های مسوول در انتخابات و رسانه های گروهی است و از سوی دیگر به حضور نامزدهای مطرح و موجه در افکار عمومی بستگی دارد.
شخصیت و نامزد موجه نیز در شرایط کنونی کشور و با توجه به تجربیات گذشته ویژگی هایی باید داشته باشد که می توان به این موارد اشاره کرد:
1.چهره ای جدید با ایده ، افکار و برنامه های نو و روشن که بتواند پاسخگوی مسائل و سوالات امروز جامعه باشد.
2.کارنامه ای موفق از خود ارائه کرده باشد، به این معنا که در سمتهای گذشته منشاء تحول ، پیشرفت و نوآوری بوده باشد.
3.در افکار عمومی تخریب نشده باشد.
4.نامزدها به لحاظ شخصیتی ، جایگاه و موقعیت ، مهره ای قابل قبول برای مردم باشند و به تعبیری دیگر از مقبولیت عمومی نسبی برخوردار باشند.
5.برای مسائل و مشکلات کشور خصوصا نسل جوان ، راهکارهای کاربردی و عملیاتی ارائه دهند.
6.همه این مولفه و شرایط به طرفداران نامزدها در استان ها، شهرستان ها و شهرها سرایت می کند.

حضور چهره های جدید

سومین عامل در ایجاد انگیزه برای مشارکت بیشتر مردم ، حضور چهره های موجه و قابل قبول در افکار عمومی در انتخابات است. به عنوان نمونه ، حضور رهبر معظم انقلاب در عرصه رقابت دوره سوم انتخابات ریاست جمهوری آن هم به فاصله کمتر از چند ماه از برگزاری انتخابات دوره دوم ، باعث افزایش بیش از 10 درصد مردم در انتخابات شده است.
آنچه مسلم است حضور چهره های جدید و موجه در عرصه انتخابات باعث ایجاد انگیزه و در نتیجه حضور رای جدید در انتخابات خواهد شد.