مومیایی‌ها سخن می‌گویند

حتی این احتمال نیز مطرح است که محققان از این طریق بتوانند درباره نحوه مقابله و کنترل بیماری‌ها اطلاعات جدیدی به دست آورند. مجموع این موارد باعث شده تحقیقات گسترده‌ای روی مومیایی‌ها انجام شود، اما هنوز راه زیادی تا حل کامل معمای بیماری‌هایی که مومیایی‌ها را از پای درآورده، باقی مانده است.

هدف متفاوت تحقیقات نوین

اواخر سال گذشته دانشمندان بر آن شدند تا نتایج آزمایشات سی‌تی‌اسکن روی 137 مومیایی مختلف را چاپ کنند. خاستگاه این مومیایی‌ها متفاوت اما هدف غایی بررسی بر همه آنها نسبتا مشابه بود. مومیایی‌های مصر باستان، پرو و جزایر آلئوتین (مجموعه‌ای از 14 جزیره بزرگ آتشفشانی و 57 جزیره کوچک‌تر واقع در اقیانوس آرام شمالی) قرار است این بار اسرار سر به مهر بیماری‌هایی که سال​هاست زندگی را بر بشر تلخ کرده‌اند، آشکار کنند.

نتایج آزمایش‌ها نشان می‌دهد 34 درصد از کل مومیایی‌ها در خود علائم آتروسکلروسیس یا تصلب شرائین را داشته‌اند. این بیماری که باعث ضخیم شدن و از بین رفتن حالت ارتجاعی جدار سرخرگی می‌شود، معمولاً با افزایش سن در ارتباط است و البته گاهی نیز به رسوب کلسیم در جداره سرخرگ‌ها منجر می‌شود.

سرپرست این تیم پژوهشی راندال تامپسن از موسسه قلب و عروق سنت‌لوک شهر کانزاس میسوری می‌گوید: آنچه محققان را بهت‌زده کرده، این واقعیت است که چنین نشانه‌هایی در مومیایی‌‌های همه گروه‌ها دیده می‌شود.

فرانک رولی، مسئول طرح مومیایی‌ها از دانشگاه زوریخ نیز تائید کرده بین 30 تا 50 درصد از مومیایی‌های بزرگسال مورد مطالعه واجد شرایط احتمال ابتلا به این بیماری بوده‌اند. دامنه و وسعت یافته‌های اخیر به این واقعیت اشاره دارد که احتمالا تصلب شرایین در مواجهه با انسان‌های امروزی که یا اغلب در خوردن افراط می‌کنند یا حتی با یکسری مشکلات ژنتیکی زیربنایی دست به گریبان هستند، کار چندان سختی پیش رو ندارد. بی‌تردید روزی فرا خواهد رسید که با شناسایی دقیق‌تر ژن‌ها، داروهای جدیدتری برای مقابله با این بیماری وارد بازار خواهد شد اما تحت شرایط کنونی این درصدها بشدت نگران‌کننده است.

روش‌های نوین مطالعات

ثابت شده مومیایی‌های باستانی می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره وضع بهداشتی تمدن‌های اولیه ارائه دهند و به همین دلیل دانشمندان معتقدند که از این اطلاعات می‌توان برای درمان بهتر بیماری‌های امروزی کمک گرفت. اما مومیایی‌ها نه‌تنها نادر بلکه در عین حال حساس و شکننده نیز هستند و به همین مناسبت دانشمندان تاکنون برای بررسی روی آنها با محدودیت‌های گسترده‌ای مواجه بوده‌اند.

بخشی از محدودیت‌ها به این دلیل است که محققان باید در وهله نخست مشخص کنند دقیقا چه کاری قرار است بر مومیایی‌ها انجام شود و بی‌تردید این مساله خود مستلزم ملاحظات زیادی است. پیشرفت‌های اخیر بخصوص در زمینه امکان تعیین دقیق توالی ژنتیکی و در عین حال استفاده از دستگاه‌های کارآمدتر سی‌تی‌اسکن تا حد زیادی راه را بر دیرینه‌آسیب‌شناسان هموار کرده، چنانچه اکنون آنها این امکان را دارند که علت مرگ مومیایی‌ها را با جزئیات بیشتر مورد مطالعه قرار دهند.

همه بیماری‌ها در دستور کار هستند

بررسی توالی ژنتیکی می‌تواند براحتی منشا عفونت‌های میکروبی را مشخص کند. روش‌های مطالعاتی اخیر به حدی خارق‌العاده است که دانشمندان حتی می‌توانند نشانه‌های انواع بیماری‌ها از سرطان پروستات گرفته تا مالاریا را در بدن مومیایی‌های سراسر جهان به طور مستدل شناسایی کنند. مقایسه اشکال قدیمی این بیماری‌ها با هم‌ردیف‌های امروزی این امکان را برای محققان فراهم می‌کند که بدانند هر بیماری طی چند سال چگونه تکامل پیدا کرده یا این‌که چه چیزی آن را خطرناک کرده است. احتمالا گام نهایی نیز به درمان بیماری ختم خواهد شد.

یافته‌های جدید درباره بیماری سل

در مورد بیماری سل که سالانه باعث مرگ بیش از 1.4 میلیون نفر می‌شود، باید گفت دانشمندان در حال استفاده از سی‌تی‌اسکن‌های پیشرفته و روش‌های تعیین توالی ژنتیکی هستند تا متوجه شوند مجموع چه شرایطی باعث پیشرفت این بیماری در بدن می‌شود و از طرف دیگر این‌که چگونه می‌توان آن را درمان کرد.

تحقیقات پروفسور هاگن کلاوس، یک زیست انسان‌شناس از دانشگاه جورج میسون نشان می‌دهد درست برخلاف آنچه بسیاری از متخصصان فکر می‌کنند، به احتمال زیاد این اروپائیان بوده‌اند که در حین مهاجرت به ایالات متحده آمریکا نوع کشنده گونه میکوباکتریوم توبرکولوسیس را به این کشور آورده‌اند.

داده‌های ژنتیکی اولیه این محقق نشان می‌دهد مومیایی‌های پرویی که سابقه حضورشان به ده قرن پیش از ورود سیاحان اسپانیایی برمی‌گردد، تنها به نوعی از باکتری سل (میکوباکتریوم توبرکولوسیس) یا گونه‌ای مشابه آن آلوده شده‌اند که در مقایسه با نوع خطرناک فعلی هم ابتدایی‌تر و هم به احتمال زیاد بی‌خطرتر بوده است.

مطالعات متعددی نشان می‌دهد اجساد مومیایی‌های آمریکای مرکزی پیش از حضور اروپایی‌ها، بندرت در خود نشانه‌هایی از این بیماری مهلک را داشته‌اند. پروفسور کلاوس تصدیق می‌کند این مساله می‌تواند به واسطه این باشد که میکوباکتریوم توبرکلوسیس در حضور عنصر آهن مراحل تکامل خود را سریع‌تر طی کرده در حالی که پیش از آن مردم این منطقه رژیم غذایی کم آهنی داشته‌ و گوشت را بندرت مصرف می‌کرده‌اند. اگر این مساله واقعیت داشته باشد، پس داروهای جدید نیز باید به نوعی مانع جذب آهن توسط این باکتری شوند.

بیماری شاگاس زیر ذره‌بین

در مقابل، برخی دیگر از دانشمندان با استفاده از سیستم‌های پیشرفته تعیین توالی ژنتیکی درصدد برآمده‌اند تحقیقاتی روی بیماری چاگاس یا شاگاس انجام دهند. این بیماری انگلی اغلب توسط نیش نوعی ساس به بدن انسان منتقل می‌شود، اما تزریق خون آلوده و پیوند اعضا نیز می‌تواند عامل بیماری‌زا را وارد بدن شخص سالم کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که احتمال انتقال این بیماری از بدن مادر به نوزاد نیز وجود دارد. شاگاس در آمریکا بومی و شایع است.

ناقل این بیماری نیز که نوعی انگل به نام تری‌پانوسوما کروزی است، براحتی می‌تواند قلب را از کار بیندازد و حتی در ارگان‌های سیستم هاضمه آماس یا ورم ایجاد کند. این انگل خطرناک به طور کلی ده میلیون نفر را در آمریکای لاتین به یکی از دهشتناک‌ترین بیماری‌های قرن مبتلا کرده و آن طور که از شواهد بر می‌آید دامنه ابتلا به آن روز به روز هم گسترده‌تر می‌شود. برخی دانشمندان باور دارند علت آسیب به اندام‌های مختلف بدن این است که گونه‌های متفاوتی از این انگل وجود دارد.

سال 2008 میلادی دکتر آنا کارولینا ویسنته و دکتر آنا جانسن از موسسه پژوهشی اوسوالدو کروز ریودوژانیرو گزارش کردند که در بدن یک مومیایی قدمت آن به 560 سال پیش برمی‌گردد، شواهدی دال بر حضور انگل تری‌پانوسوما کروزی یا همان عامل بیماری شاگاس یافته‌اند. این محققان پیشتر نیز موفق شده بودند که در بقایای یک استخوان احتمالاً به 4500 الی 7000 سال پیش تعلق داشته، این انگل را ردیابی کنند. مقایسه DNA نمونه‌های مختلف این نوع انگل می‌تواند روند تکامل و پراکنش آن را بهتر مشخص کند. شاید پیشرفت‌ها تا آنجا پیش برود که دانشمندان حتی راهی برای درمان این بیماری نیز کشف کنند.

معجزه ام‌آرآی

دیرینه‌آسیب‌شناسان در عین حال از مزایای تصویربرداری از طریق رزونانس مغناطیسی یا ام‌آرآی نیز استفاده کرده‌اند. در این روش که براساس کشف سیگنال‌ها از آب طراحی شده، نشان داده می‌شود در چه بافت‌هایی آب بیشتری وجود دارد و این‌که از غلظت آب در چه بخش‌هایی کاسته شده است. اطلاعات دریافتی این روش می‌تواند عملا تصویر بسیار دقیقی از بافت‌های مختلف در اختیار دانشمندان قرار دهد.

این روش برای مومیایی‌های خشک پیشتر کارایی چندانی نداشته، اما پیشرفت‌های اخیر در روش تصویربرداری ام‌آرآی این امکان را فراهم آورده که دانشمندان بتوانند تصویر بهتری از بافت‌های نرم نظیر زبان تهیه کنند. علاوه بر این درست برخلاف روش سی‌تی‌اسکن که در آن از تابش مقادیر معینی از اشعه یونیزه‌کننده استفاده می‌شود و احتمال آسیب رساندن به مومیایی زیاد است، در این روش به هیچ‌وجه خطری مومیایی و بخصوص داده‌های ژنتیکی ذخیره‌شده در آن را تهدید نمی‌کند. اما دانشمندان باور دارند همه این روش‌ها تا مقصد نهایی هنوز راه زیادی در پیش دارند.

popsci / مترجم: فرناز حیدری