از خورشید تا اتم

نخستین زمان‌نگارهای جهان به صورت کاملا ابتدایی زمان را مشخص می‌کنند. به غیر از فهمیدن ساعت در روز و شب به وسیله محل قرارگیری خورشید یا ستارگان، به طور مشخص ساعت آفتابی، شمعی و شنی محصول دوره باستانی هستند. ساعت آفتابی با استفاده از تابش نور آفتاب بر یک شاخص که روی یک صفحه سوار شده زمان را تعیین می‌کرد. طبق محاسبات ریاضی و نجومی مشخص شده بود افتادن سایه بر هر جای این صفحه می‌توانست نشانگر یک ساعت خاص باشد. سوختن شمع هم می‌توانست نشانگر سپری شدن یک مدت زمان معین باشد؛ درست مثل کاری که ساعت شنی می‌کرد.

مشکل این ساعت‌ها در کنار دقیق نبودن این بود که اولا در مورد ساعت آفتابی باید محاسبه دقیقی صورت می‌گرفت، ضمن این‌که این ساعت در همه اقلیم‌ها و همه روزهایی همچون اقلیم و روز بارانی و ابری کار نمی‌کرد و ثانیا زمان‌نگاری در ساعت شنی و شمعی هم نیاز به این داشت که ابتدا زمان لازم برای خالی شدن گوی رویی ساعت شنی یا سوختن شمع محاسبه شود که به نوعی یک دور بود.

ساعت دیگری که پس از نمونه‌های اولیه به کار مردم آمد ساعت آبی بود. روش کار ساعت آبی مبتنی بر میزان تخلیه آب از منبع اصلی و مدت پر شدن منابع فرعی تحت عنوان فنجان است. روشن است که برای این کار هم نیاز به محاسبه قبلی وجود دارد تا مثلا گفته شود که از الان تا غروب آفتاب یک بار منبع خالی می‌شود و 10 بار فنجان پر می‌شود. با این حال، دقت بالای این ساعت در کنار مناسب بودن آن برای کشاورزی باعث فراگیری این ساعت شده بود. برخی قدمت این ساعت را به 4000 سال قبل از میلاد برمی‌گردانند و باستان‌شناسان از استفاده این ساعت در جوامعی همچون چین، هند و ایران سخن می‌گویند.

از قرن سیزدهم به بعد رفته رفته ساعت‌های مکانیکی و نجومی روی کار آمدند. مسلما چنین پیشرفتی وابسته به پیشرفت علم نجوم و نیز آغاز فرآیند صنعتی‌شدن در اروپا بود. نخستین ساعت‌های مچی در سده شانزدهم و نخستین ساعت‌های پاندولی در سده هفدهم میلادی اختراع شد. استفاده از تکنولوژی‌هایی همچون فنر، سنگ کوارتز، باطری، برق و نیز آلیاژهایی مانند استیل و برنج باعث شد که اولا بتوان ساعت‌هایی ظریف‌تر و قابل‌دسترس‌تر ساخت و ثانیا فکری به حال وزن بالا و سختی جابجایی ساعت‌های مچی اولیه کرد.

نمونه‌های بعدی ساعت، ساعت‌های الکترونیک و دیجیتالی و نیز ساعت‌های اتمی بودند. ساعت‌های الکترونیک با استفاده از نمایشگر‌های ال.ای.دی و بعدها صفحات نمایشگر مدرن ساخته شدند و ساعت‌های اتمی با استفاده از محاسبات پیچده روی اتم‌ها دقیق‌ترین ساعت‌های موجود در جهانند که برای مسائلی همچون رادیو و تلویزیون و نیز موقعیت‌یابی مورد استفاده قرار می‌گیرند. اگر پیگیر و علاقه‌مند به مسائل تاریخی حول و حوش زمان‌نگاری و ساعت باشید، موزه تماشاگه زمان واقع در منطقه سعدآباد تهران می‌تواند به شما کمک کند.