تصویری روشن از هنرمندی آوانگارد

مافی، هنرمندی پیشرو و اثرگذار بود که در عمر کوتاه خویش آثار ماندگاری را به جامعه هنری تقدیم کرد. آثار هنری او سرشار از نوآوری و به‌کارگیری تکنیک‌های متنوع هنری بود. در خوشنویسی بعد از درس‌آموزی در محضر استاد حسین میرخانی، (1361‌ـ‌1286) شیوه میرزا غلامرضا اصفهانی (1345 – 1310 هـ.ق) را برگزید و به نماینده نامدار وی در دوره معاصر تبدیل شد. در نقاشیخط نیز با مطالعه آثار حسین زنده‌رودی و فرامرز پیل‌آرام در نهایت راه مستقلی را در پیش گرفت و با پدیدآوردن تابلوهای معروف به «مرغ بسم‌ا...» به سبک شخصی و زبان بصری ویژه خود رسید. مافی با وجود ورود به دنیای نقاشیخط هیچ‌گاه خوشنویسی کلاسیک را ترک نکرد و به همین دلیل او جمع بین سنت و نوآوری بود. او از نظر اقبال عمومی نیز هنرمندی پر توفیق بود. امضای وی در ذیل آثار خیره‌کننده بود و برای مخاطبان جاذبه داشت.

عموم مجموعه‌داران و علاقه‌مندان هنر معاصر تعدادی از آثار این هنرمند را در مجموعه خود نگهداری می‌کردند و در زمان حال نیز از نظر راهیابی آثار به خانه‌ها و گالری‌های هنری پیشگام است. او را می‌توان هنرمندی مردمی دانست که هنرش با توده جامعه ارتباط برقرار می‌کرد. در آثار مافی حس و شور و حالی است که باید آن را ویژگی ممتاز وی به شمار آورد.

مافی خوشنویسی بود که در سایه تلاش و استعداد ذاتی خیلی زود به مراحل عالی در خط رسید. به همین دلیل مطالعه زندگی و آثار او برای هنرجویان انگیزه‌بخش و برای پویندگان این هنر همانند آینه‌ای روحی و هنری، لحظات و خاطرات سلوک عاشقانه را یادآوری می‌کند.

کثرت کار و تمرین زیاد ویژگی مافی بود. خوشنویسی که توانمندی سنت خوشنویسی را در انگشتان خود داشت و در عین حال، بارش ایده‌ها در ذهن بیقرار او آثار متنوعی را رقم می‌زد. به طور طبیعی بخش قابل توجهی از وقت او صرف پرورش همین ایده‌ها و به کار بستن تکنیک‌های مختلف برای شکل‌بندی نهایی تابلو و اثر هنری او صرف می‌شد. با تمام این احوال او همیشه اصل تولید هنری را بر خط اصیل و اصالت آن قرار می‌داد. درسی که از سلوک مافی در پشت صحنه تابلوهای فراوان او می‌توانیم بیاموزیم همین حفظ اصالت اولیه بود که برای جوانان پیام روشنی دارد. بعد از فوت مافی (چهارم مهر 1361) قیمت آثار وی بالا رفت و در بازار خرید و فروش آثار هنری رونق شگفت‌انگیزی یافت. همین نکته باعث شد که از همان سال‌ها جعل و مشابه‌نگاری برای آثار وی رخ دهد.

در دوره کنونی مرور کارنامه هنری مافی از چند جهت برای رهروان هنر خط و نقاشیخط ضرورت پیدا می‌کند که تنها به دو دلیل مهم آن توجه داده می‌شود؛ اول آن‌که با توجه به گرایش به آثار و خطوط قدما یا به عبارتی شکل‌گیری نهضت بازگشت به آثار قدما، علاقه‌مندان با تجربه ارزنده و موفق رضا مافی در مواجهه هوشیارانه با شیوه میرزا غلامرضا آشنایی بیشتری پیدا می‌کنند.

دوم آن که سلوک هنری مافی به عنوان هنرمند نقاشیخط می‌تواند به مثابه تجربه‌ای ارزشمند برای جماعتی از جوانان به کار آید. بخصوص که در دوره ما گرایش به نقاشیخط افزایش قابل توجهی یافته است. مافی در درون سنت خوشنویسی و با نگاه ویژه به میرزا غلامرضا راه‌های تازه‌ای گشود که در تابلوهای نقاشیخط او نیز تبلور یافته است. مافی مواد خام حروف و کلمات را پس از انجام دادن ورز هنری به مقوله خوشنویسانه مورد نظرش تبدیل می‌کرد. در سیاه مشق‌های قلم انداز تا قطعات قرص و محکم و آثار خط نقاشی او تلاش برای گشودن راه‌های تازه مشهود است، آثار این هنرمند فرصتی برای تأمل نسل هنرمندان امروز نقاشیخط است که سلوک فشرده و پیام ماندگار او را بشناسند. طومار سرگذشت نامه هنری رضا مافی که در سی و نه سالگی بر اثر فقدان او به پایان رسید، نیمه نانوشته و ناکشیده‌ای داشت که می‌توانست تا امروز ادامه یابد و جامعه هنری شاهد ذوق‌ورزی و هنر‌آفرینی او باشد. مافی در عمر کوتاه هنری خود، تجربیات عمیق خویش را با درونمایه‌ای غنی برای نسل پس از خود به یادگار گذاشت که به علت حساسیت کم‌نظیر او سرمایه‌ای قابل مطالعه و تأمل است.

اخیرا کاوه تیموری، مدرس و خط‌پژوه در تحقیقی چهارساله موفق به تدوین و گردآوری کتابی با عنوان «رازهای خط و نقاشیخط، نگاهی به آثار رضا مافی» شده است.

در بخشی از این کتاب به صورت تحلیلی و توصیفی از 120 اثر از آثار خوشنویسان قدیم و معاصر و هنرمندان مطرح نقاشیخط استفاده شده است. برخی از این آثار نیز برای اولین بار در این کتاب به چاپ می‌رسد

محقق به تناسب گفت و شنود و استفاده از دیدگاه‌های هنرمندان در مورد مافی به درج آثاری از آنان اهتمام کرده و بر این اساس آثار هنرمندان مطرحی از جمله سهراب سپهری، محمد احصایی، حسین زنده‌رودی، فرامرز پیل‌آرام، جلیل رسولی، غلامحسین امیرخانی، کیخسرو خروش، علی شیرازی، نصرالله افجه‌ای و هنرمندان جوان دیگری چون عین‌الدین صادق‌زاده، هادی روشن‌ضمیر، امیر عاملی، محمدصادق احدپور و حبیب رمضان‌پور مورد استفاده قرار گرفته و به غنای تصویری کتاب کمک شایانی کرده ‌است.

برای نمونه از استاد احصایی 35 اثر، از استاد شیرازی 14 اثر، از حسین زنده‌رودی 10 اثر، از فرامرز پیل‌آرام 8 اثر، از استاد رسولی 8 اثر و از استاد امیرخانی 7 اثر در این مجموعه در کنار آثار دیگران منتشر شده که خواننده براحتی می‌تواند مواد اولیه لازم را از نظر بصری در اختیار داشته باشد و از آنها در مطالعات و پژوهش‌های ثانویه خود بهره گیرد.

کتاب حاضر در پنج فصل سامان یافته است. در فصل اول، نگارنده زمینه‌های اجتماعی، هنری و گرایش مافی به خط و خوشنویسی را همراه با مراحل تحول هنری او مورد توجه قرار داده و تلاش کرده است با بررسی منابع، تصویری روشن از پس‌زمینه ذهنی مافی جوان ارائه کند.

در فصل دوم، شیوه و شگردهای هنری مافی با بررسی روش کاری و تداوم سال‌های تجربه‌اندوزی او مورد توجه قرار گرفته و روی آوردن وی به هنر نقاشیخط بررسی شده است. در این فصل به طور ویژه نگارنده از مصاحبت تعداد قابل توجهی از اهل هنر و صاحب‌نظران بهره‌مند و لذا نکات موثر و مفیدی در مورد شخصیت هنری زنده یاد مافی ارائه شده است.

در فصل سوم، ویژگی‌های فنی در خط نستعلیق مافی مورد بررسی قرار گرفته و از آنجا که مافی در منش و شخصیت هنری تحت تاثیر زنده‌یاد سهراب سپهری بود، مطالبی در این مورد نیز ارائه شده است. به همین شکل در این فصل تاثیر ماندگار مافی بر خوشنویسی و نقاشیخط معاصر بررسی شده و مقایسه‌ای تطبیقی نیز با استادان نامدار به اجمال انجام شده است.

در فصل چهارم، تلخیص مطالب پیش‌گفته ذکر شده و در فصل پایانی نیز گزیده آثار مافی عرضه شده است.

خواننده علاقه‌مند در کنار موضوع محوری کتاب در پس‌زمینه آن می‌تواند نقاشیخط معاصر ایران را همراه با آثار بزرگان آن از نظر تطبیق و مقایسه مطالعه کند. به همین دلیل کتاب علاوه بر شرح و بسط عمیق از سلوک رضا مافی، نمایی از نقاشیخط معاصر ایران را نیز به نمایش گذاشته است.

هرچند بزرگداشت هنر مافی در زمان حیاتش آن طور که شایسته است رخ نداد، اما این کتاب پس از سی سال از درگذشت وی تلاشی است برای این‌که سیر حرکت هنری او را به جوانان باز شناساند تا با سلوک عاشقانه او آشنایی بیشتری یابند، سلوکی که برای مافی از سنت خوشنویسی آغاز می‌شود و به نوآوری‌های بدیع و تازه می‌انجامد و اگر روزگار دست او را از تکاپو و تلاش باز نمی‌داشت، بی‌شک آینده درخشان‌تری پیش روی او بود.