نگاهی به مشکلات خط فارسی در ارتباط با فناوری اطلاعات
اصلاح خط فارسی به یک تابو تبدیل شده است. هرکس بخواهد در این زمینه چیزی بگوید به از بین بردن فرهنگ متهم می شود؛ اما آنها که فکر می کنند ممکن است با حذف یک سرکش ، دندانه هویت ما از بین برود
دکتر عاصی با بیان این جملات ادامه می دهد: در رایاسپهری (CyberSpace) که اکنون ما در آن قرار گرفته ایم ، استفاده از فناوری به عنوان کاربر یک مطلب است ، و مساله مهمتر حضور در این فضا به عنوان یک ملت است و برای این حضور لازم است ما دریافت کننده محض نباشیم و برای حفظ هویت و سنت و علم و فرهنگ خودمان در این رایاسپهر، ابراز وجود کنیم.
برای احراز هویت و ابراز وجود هم ، زبان مهمترین ابزاری است که در اختیار داریم. حال یا باید از یک زبان بین المللی استفاده کنیم که در این صورت بخشی از هویت خود را از دست می دهیم و در ضمن ، تمام ملت ما به این خط و زبان بین المللی مسلط نیستند.
پس راه بهتر استفاده از زبان خودمان است ؛ اما باید بپذیریم که خط ما که برگرفته از عربی و فارسی شده است. در شکل کنونی آماده حضور در این فضا نیست.
ما چاره ای جز اصلاح و استانداردسازی خط خود برای حضور در این فضای جهانی نداریم.
اشکالات خط فارسی
کارشناسان اشکالات متعددی را به خط فارسی نسبت می دهند که به مهمترین آنها اشاره می شود:
1-از نظر گرافیکی این خط دارای دندانه ، سرکش و نقطه زیادی است و همچنین حروف در بالا و پایین خط کرسی قرار می گیرند و گاه به یکدیگر می چسبند و گاه نمی چسبند که تمام این موارد مشکل ساز هستند.
2-ناهماهنگی با آواها: حروف الفبای ما، آواهای زبان را به صورت دقیق نشان نمی دهند، به گونه ای که گاهی از یک نشانه برای چند صدا استفاده می شود مانند «و».
در ضمن 3 آوای اصلی زبان ما فاقد نشانه هستند. به این ترتیب وقتی شما مثلا با کلمه مهر روبه رو می شوید نمی دانید که باید حرف «م» را با چه حرکتی بخوانید.
3-تحمیل قواعد املایی و دستوری به خط فارسی: فعلها و اسمهای مرکب که گاهی جدا و گاهی سرهم نوشته می شوند. داستان «می» صرف فعل و «ها»ی جمع هم به همین گونه است.
به طور کلی هنوز شیوه ثابتی برای جدانویسی یا سرهم نویسی وجود ندارد و در متن های قدیمی تر و جدید و همچنین شیوه های مختلف نگارش افراد به صورت های متفاوت ظاهر می شود.
مشکل دیگر هنگامی ظاهر می شود که یک کلمه مرکب را به صورت جدا از هم می نویسیم و فاصله بین این 2 کلمه باعث بروز مشکل می شود، چرا که رایانه کلمه مرکب را به صورت دو کلمه مجزا در نظر می گیرد و هنگام جستجو در پایگاه های اطلاعاتی مشکلات زیادی به وجود می آید.
تعدد علایم جمع (ها ان ات ین ون) و وجود جمع های مکسر عربی در زبان فارسی مشکل دیگری هنگام بازیابی اطلاعات و جستجو در پایگاه ها به وجود می آورد.
4-صورت های مختلف نوشتاری: همزه ، الف مقصوره ، تشدید و دوگانگی شکل نوشتاری واژه ها و اسامی و همچنین ناهماهنگی در برگرداندن اسامی خاص و اسامی علمی از زبانهای دیگر باعث ناهماهنگی در ورود داده ها و پراکندگی اطلاعات پردازش شده می شود.
به همه این مشکلات جهت راست به چپ خط فارسی را اضافه کنید که البته به خودی خود مشکلی به حساب نمی آید، اما وقتی کنار کاربردهای دیگر نگاشتاری مانند نشانه های ریاضی ، فرمول ها، اعداد یا آمیخته با خطوط اروپایی به کار می رود مشکلات نمایشی یا بازشناسی زیادی را به وجود می آورد.
از آنجا که زبان علم را زبانی ارتباطی و اطلاعاتی ، روشن و سرراست و عاری از ابهام تعریف می کنند با توجه به این مشکلات می توان گفت زبان و خط فارسی در حیطه علم در نقش ارتباطی و اطلاعاتی خود با شکل کنونی چندان موفق عمل نمی کند.
پایگاه های اطلاعاتی که با استفاده از این زبان و شیوه خط کنونی به ذخیره و بازیابی اطلاعات می پردازند، نمی توانند کارایی مطلوب داشته باشند و عواملی که بدان اشاره شد سبب کندی مراحل ذخیره و بازیابی اطلاعات می شوند و نسبت بازیافت اطلاعات را کاهش می دهند.
از طرفی به دلیل وجود اشکالات خط ما همواره برای استفاده از نرم افزارهایی چون OCRبرای وارد کردن متن توسط اسکنر به رایانه و استفاده از واژه پردازها و ابزارهای مورد استفاده در آنها مانند غلطیاب ها و واژه نامه ها و گنجواژه ها محدودیت داریم.
پردازش متن ، خلاصه کردن متن ، بازیابی اطلاعات محتوایی از متن ، تحلیل متن و استفاده از نرم افزارهای تبدیل متن به گفتار و برعکس ، همه و همه از مواردی هستند که به دلیل محدودیت های خاص خط ما استفاده از آنها به صورت کامل انجام نمی پذیرد؛ البته با وجود تمام این مشکلات امروزه تعداد زیادی وب لاگ و وبگاه (سایت) اینترنتی در شبکه جهانی اینترنت به زبان فارسی وجود دارد.
دکتر آشوری در این زمینه می گوید: ساختار زبان فارسی نامحکم نیست ، اما حوزه ای که ما آن را به کار می بریم شیوه استواری نیست. وی ادامه می دهد: شنیده ام زبان فارسی از نظر تعداد وبلاگ ها در اینترنت مقام دوم یا سوم را در جهان دارد، اما اگر به همین صورت بی دقت در اینترنت به کار رود در سطح زبانی برای تفنن باقی خواهد ماند و کمتر حرف جدی به این زبان زده خواهد شد.
آینده زبان فارسی در اینترنت بستگی به این دارد که نویسندگان فارسی تا چه حد کار خود را جدی بگیرند و این زبان را بازسازی کنند که از لحاظ قدرت بیان و دقت مفاهیم و استواری ساختار دستوری به زبان انگلیسی نزدیک شود.
اصلاح را به خاطر بسپار
به گفته دکتر عاصی ، بزرگترین طرح ترجمه ماشینی در دنیا در دهه 80 در اروپا شکل گرفت. این طرح با نام Eurotraابتدا برای 7 زبان اروپایی اجرا شد، اما در حال حاضر از پانزده شانزده زبان حمایت می کند.
دکتر عاصی ادامه می دهد: امروز در دهکده جهانی ملتها با حفظ هویت خود به هم نزدیک می شوند. در کشورهای اروپایی حتی برای موتورهای جستجو ابزارهایی طراحی می شود که مقاله ها به زبان خودشان در دسترس آنها قرار می گیرد. حرف ما هم همین است.
ما به تغییر خط نیازی نداریم ، اما با کمی کوشش و با اصلاح خط می توانیم خط خود را استاندارد و کاربردی کنیم.
خط هنری و تجملی فارسی که با آن نستعلیق و گونه های دیگر می نویسند می تواند برای همان خوشنویسی باقی بماند، اما با دنیای علم روبه رو هستیم و باید قواعد ساده نویسی را بپذیریم و مطمئن باشیم با این کار نه از میراث گذشته دور می شویم و نه از قرآن دور می مانیم ، چون به هر حال برای ارتباط با کلام وحی باید زبان و خط عربی را یاد بگیریم.
دکتر عاصی ادامه می دهد: برای دستیابی به این مهم ، 4گام اصلی زمینه سازی ، بستر سازی ، ابزار سازی و محتوا سازی لازم است. به این منظور باید پایگاه داده های (data base) مناسبی برای زبان فارسی ایجاد شود و تمام متنهای اصلی و مهم این زبان همراه انواع و اقسام فرهنگ ها و دایره المعارف ها و کتب مرجع وارد رایانه شده و امکانات و ابزار خاص برای زبان فارسی از سیستم عامل گرفته تا نرم افزارهای مورد نیاز مانند واژه پرداز و غلط یاب و غیره تهیه شوند.
دکتر عاصی ، طرح تهیه لینوکس فارسی و یونیکد را مثبت ارزیابی می کند و می گوید: یونیکد کنسرسیومی متشکل از شرکتهای بزرگ رایانه ای و یک استاندارد جهانی برای مبادله خطهای مختلف است که اکنون حدود 2 سال است برنامه ای برای تدوین استانداردی برای خط فارسی در این مجموعه در دانشگاه شریف در دست اجراست و با افزودن استاندارد فارسی به یونیکد تمام نرم افزارهای تولیدی خارجی ، زبان فارسی را پشتیبانی می کنند.
به هر حال با توجه به مجموع این مباحث به نظر می رسد اگر چه ما با خط فارسی با شیوه کنونی اش خو گرفته ایم و بظاهر با آن مشکل چندانی نداریم ، اما در مقوله فناوری اطلاعات واقعا نیازمند ایجاد اصلاحات جدی در شیوه نگارش هستیم و گرچه فرهنگستان زبان و ادب فارسی تاکنون فعالیت هایی در این زمینه داشته است ، اما این فعالیت ها به هیچ وجه کافی نبوده و باید هر چه زودتر ناهماهنگی های خط و زبان ما برطرف شود.
علیرضا جرات
سپیده سمائی
