هیجان بیشتر با فیلم‌های تبلیغاتی نامزدها

این فیلم‌ها با واکنش‌های مختلفی در میان مخاطبان روبه‌رو شده و نهادهای رسمی و غیررسمی نیز درباره آنها نظرسنجی کرده‌اند. گرچه ساخت فیلم‌های مستند تبلیغاتی در کشورمان چند دهه سابقه دارد، اما هنوز آنقدر جوان است که کارشناسان درباره ساختار، محتوا و اهداف این فیلم‌ها انتقادهایی داشته باشند یا نکات تازه‌ای مطرح کنند.

به اعتقاد کارشناسان رسانه و مستندسازان، فیلم‌هایی که برای این دوره از انتخابات ریاست‌جمهوری پخش شد، علاوه بر همه نکات مثبت و ارزشمند از برخی ضعف‌ها و کمبودها رنج می‌برد.

ضرورت وجود یک گروه مشاور

مرتضی رزاق‌کریمی تهیه‌کننده و کارگردانی که در تولید آثار مستند و داستانی فعالیت داشته، معتقد است با تمام رشدی که درباره فیلم‌های تبلیغاتی صورت گرفته هنوز این آثار از کیفیت لازم برخوردار نیست. او درباره ویژگی‌های کلی یک فیلم انتخاباتی گفت: چنین فیلم‌هایی باید از سوی کسانی ساخته شود که با مقوله رسانه و عملکردهای آن بخوبی آشنا هستند. در ساخت چنین فیلمی سه رویکرد مدنظر قرار می‌گیرد یا به بیان اهداف، برنامه‌ها و شیوه‌های مدیریتی نامزد انتخابات می‌پردازد یا مکنونات قلبی نامزد و دیدگاهش را به جهان، خودش و پیرامونش به نمایش می‌گذارد یا قصد تهییج مخاطب را دارد و می‌خواهد بر احساسات رای‌دهندگان تاثیر بگذارد.

این تهیه‌کننده معتقد است در فیلم‌هایی که این روزها از تلویزیون شاهدیم، تمامی این رویکردها را می‌توان دید. او ضمن قدردانی از تلاش‌هایی که برای ساخت این فیلم‌ها صورت گرفته، توضیح داد: متاسفانه اصول مستندسازی در تولید این آثار مورد غفلت واقع شده و کاملا هویداست که زیرنظر مشاوران و متخصصان ساخته نشده‌اند.

رزاق‌کریمی تصریح کرد: در تولید مستند‌های این دوره مانند دوره‌های قبل هیچ‌کدام از رویکردها آگاهانه انتخاب نشده‌اند. به صورت پراکنده و سطحی به معرفی نامزدها پرداخته شده یا تهییج احساسات مخاطب مدنظر قرار گرفته است.

این مستندساز با تاکید بر این که فیلم مستند گونه‌های متعددی دارد و شیوه‌های بیانی متنوعی برای یک فیلم مستند می‌توان انتخاب کرد، درباره شیوه روایتی فیلم‌های این دوره گفت: متاسفانه نوع بیان و شیوه روایت این فیلم‌ها متعلق به سه‌دهه پیش است. شاید این فیلم‌ها در دهه 60 می‌توانستند بر مخاطب تاثیر بگذارند، اما مخاطب امروز بسیار آگاه‌تر شده و میزان درکش از فیلم‌های مستند و داستانی آنقدر بالا رفته و با سبک‌های جدید آشنا شده که نمی‌تواند این شیوه‌های قدیمی را بپذیرد.

رزاق‌کریمی با استناد به برگزیدگان جشنواره‌های سینمایی و تولیدات مراکز استان‌ها، دست‌کم گرفتن این دسته از مخاطبان را نتیجه نبود یک گروه مشاوره‌ای در کنار سازندگان مستندهای انتخاباتی می‌داند و می‌گوید: مخاطبان امروز این فیلم‌ها که همان جامعه رای‌دهندگان هستند در سال‌های اخیر به دلیل تولیدات متنوع، شکل‌گیری شبکه مستند و دسترسی به فیلم‌های مستند دنیا رشد کرده‌اند و شهرستانی‌ها و روستایی‌ها در این زمینه رشد بیشتری هم داشته‌اند، بنابراین نمی‌توان توقع داشت که آنها براحتی این فیلم‌ها را بپذیرند.

این مستندساز معتقد است که نه‌تنها مخاطبان شهرستانی و روستایی بلکه مخاطبان مذهبی نیز در این دسته از آثار دست‌کم گرفته می‌شوند. او در این باره می‌گوید: در این آثار به مخاطبان مذهبی هم سطحی پرداخته می‌شود به این ترتیب که فیلم سعی دارد احساسات آنها را درگیر کند. به اعتقاد این تهیه‌کننده، وجود گروه‌های ناظر ضرورت دارد چرا که کارفرمای ساخت مستندهای تبلیغاتی، نامزدها هستند که با دغدغه‌های بسیاری دست به گریبان هستند و نمی‌توانند بر کیفیت این آثار نظارت داشته باشند.

کوتاه و مکرر

سعید ابوطالب مستندساز و تهیه‌کننده تلویزیون که تاکنون تمامی فیلم‌های تبلیغاتی نامزد‌ها را دیده، معتقد است که برخی از آنها بر دیدگاه مخاطب موثرتر بوده، اما در مجموع این فیلم‌ها با کارکرد واقعی یک فیلم مستند تبلیغاتی فاصله دارند.

به اعتقاد این مستندساز و تهیه‌کننده، فیلم تبلیغاتی یک نامزد باید براساس ایده‌ها و خواسته‌های خود وی ساخته شود. ابوطالب می‌گوید: آنچه در این دوره و دوره‌های قبل شاهد بودیم حاکی از آن است که ساخت این فیلم‌ها به رقابت بین فیلمسازان بدل شده و آنها تلاش می‌کنند اثری بهتر با کیفیت بالاتر بسازند. در حالی که نامزدها باید تعیین‌کننده محتوا و پیام فیلم‌های تبلیغاتی باشند.

این مستندساز درباره ویژگی‌های عمومی فیلم‌های انتخاباتی می‌گوید: فیلم‌های تبلیغاتی نامزدهای انتخابات معمولا در ژانر و گونه خاصی جای نمی‌گیرد و نمی‌توان تعریف متفاوتی از آن ارائه کرد؛ این آثار باید مفاهیم و موضوعاتی را به مخاطب ارائه کند که در قالب میزگرد، گفت‌وگو و برنامه‌های مناظره نمی‌توان به آنها پرداخت و برای طرح شدن نیاز به تصویر دارند.

ابوطالب با انتقاد به زمان طولانی فیلم‌های تبلیغاتی می‌گوید: یک فیلم تبلیغاتی باید بیشترین مفاهیم را در کمترین زمان منتقل کند، به کمک تصویر بر احساساتی مانند حس نوستالژی، علایق ملی، میهنی و مذهبی تاثیر بگذارد و کارکردی متفاوت با مناظره‌‌ و گفت‌وگوهای رسانه‌ای داشته باشد. فیلم‌ تبلیغاتی را می‌توان در پنج دقیقه ساخت و تنها پیام و جان مطلب را به مخاطب ارائه کرد.

وی درباره میزان تاثیرگذاری یک فیلم کوتاه تبلیغاتی بر مردم و نقش آن در جلب آرای مردمی گفت: آنچه مردم را به انتخاب نهایی می‌رساند، مناظره‌های تلویزیونی و اطلاعاتی است که درباره هر نامزد به دست می‌آورد. فیلم‌های تبلیغاتی کارکرد دیگری هم دارد و به همین دلیل باید با تکرار مداوم بر مخاطب تاثیر بگذارند. اما با این حال می‌توان فرصتی فراهم کرد که هر نامزدی خودش بتواند انتخاب کند که دوست دارد یک فیلم بلند بسازد و به تعداد دفعات محدود به نمایش درآید یا یک فیلم کوتاه با دفعات پخش زیاد.

ابوطالب درباره ساخت فیلم‌های کوتاه تبلیغاتی برای نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری می‌گوید: فیلم تبلیغاتی فرصتی است برای هر نامزد که اگر حرف و پیام متفاوتی دارد، آن را در قالب تصویر به صورت خلاقانه به مردم ارائه کند، اما متاسفانه به دلیل فرصت کوتاه بین تعیین صلاحیت نامزدها تا پایان زمان تبلیغات، زمان زیادی در اختیار نامزدها و فیلمساز‌ها نیست که بخواهند فیلم‌های خلاقانه تولید کنند.

مستندسازی بدون حضور مستندسازان

رامین حیدری فاروقی، مستندساز برجسته کشورمان ضمن اشاره به نکاتی درباره ساختار مستندهای تبلیغاتی، تولید این فیلم‌ها توسط هنرمندانی را که عموما تجربه مستندسازی ندارند، یک ضعف می‌داند. او در این باره می‌گوید: نامزدها براساس آشنایی، روابط کاری و معمولا از هنرمندان متعلق به طیف نزدیک به خودشان کسانی را انتخاب می‌کنند، اما به عنوان عضوی از جامعه مستندسازان باید بگویم که همه نامزدها در برنامه‌های فرهنگی خود این تیتر را بارها تکرار کرده‌اند که باید هر کسی را سر جای خودش بگذاریم؛ اما همه نامزدها، فیلم تبلیغاتی خود را به هنرمندانی سپرده‌اند که مستندساز نیستند.

حیدری فاروقی تصریح ‌کرد: اگر نامزدها می‌خواستند در آغاز راه نشان بدهند که قصد دارند کار را به دست کاردان بسپارند، باید ساخت فیلمشان را به هنرمندان مستندساز می‌سپردند.

این مستندساز تاکید می‌کند که فیلم‌های تبلیغاتی نامزدها در چارچوب فیلم‌های مستند قرار می‌گیرد؛ چراکه مستند گونه‌های مختلف دارد. وی در این باره توضیح می‌دهد: در گونه‌های مختلف مستند‌ سندهایی که براساس آن فیلم ساخته می‌شود، تعریف تازه‌ای پیدا می‌کند و مثلا شکل دراماتیک می‌گیرد. وقتی شما یک فیلم تبلیغاتی می‌سازید که عناصر پایه آن بر مولفه‌های اسنادی استوار است و شما دارید فیلم مستند می‌سازید؛ چنین فیلمی تا جایی که ابلاغ است، ویژگی‌های استنادی پررنگ‌تری دارد و جایی که ابلاغ تبدیل به مبالغه می‌شود، ارزش استنادی آن کاهش پیدا می‌کند.

فاروقی فیلم تبلیغاتی را نوعی دعوت می‌داند برای مواجهه با آرای یک نامزد انتخاباتی که به شکل فهرست‌وار پرونده کاری و شخصی نامزد را مطرح می‌کند.

به اعتقاد این مستندساز، مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین بخش برای هر نامزد، یک بسته فراگیر تبلیغات است که حاوی عناصر و روابط تکرارشونده و جهت‌دار باشد و نوعی ترجیع‌بند داشته باشد. چنین بسته‌ای باید بتدریج فضا، آرای مردم و عواطف آنها را نسبت به نامزد جلب کند، ادامه ببخشد و تحکیم بخشد.

وی معتقد است؛ در هیچ کدام از فیلم‌های تبلیغاتی نامزدهای این دوره و دوره‌های قبل حائز چنین نکته‌ای نیست. وی ادامه می‌دهد: در تبلیغات نامزدها به یک شعار تبلیغاتی بسنده می‌شود. مساله اینجاست که موقع اجرا همه امور به یک مدیر تبلیغات یا یک گروه تبلیغاتی سپرده نمی‌شود که بین همه بخش‌ها هماهنگی ایجاد کند تا مخاطب در مواجهه با موتیف‌های تکرارشونده در همه آثار تبلیغاتی به سمت مشخصی هدایت شود.

آذر مهاجر / گروه رادیو و تلویزیون