نابودی آرتمیای دریاچه ارومیه، پرندگان را فراری داد

پارک ملی دریاچه ارومیه یکی از ۵۹ ذخیره‌گاه طبیعی محیط زیست جهان است که به دلیل طبیعت مناسب برای زیست دائم و موقت انواع پرندگان کمیاب و نادر جهان و زیبایی‌های طبیعی سواحل و جزایر آن از سوی یونسکو به عنوان یک ذخیره گاه بیوسفری در جهان شناخته شده است. اما از سال آبی 75 ـ 74 تاکنون ارقام ارتفاعی سطح تراز این ذخیره‌گاه به دلایلی همچون خشکسالی و تبخیر بسیار بالا و کاهش آب ورودی سیر نزولی پیدا کرده و اندک آب موجود دریاچه ارومیه به علت غلظت نمک به حالت فوق‌اشباع رسیده تا شرایط مطلوب برای ادامه حیات آرتمیا ارومیانا که از بین کل جانوران پرسلولی در کره خاکی مقاوم‌ترین درخصوص زیست در آب با میزان شوری بالاست، از بین برود.

اکنون ترکیب جمعیتی آرتمیا ارومیانا تنها موجود ارزشمند دریاچه ارومیه از بین رفته و فقط می‌توان تخم این موجود را در این زیست‌بوم بحرانی پیدا کرد؛ تخم‌های ارزشمندی که اگر چاره‌اندیشی نشود، باید منتظر انقراض نسل آرتمیا ارومیانا در داخل دریاچه ارومیه بود.

ذخایر آرتمیا را حفظ می‌کنیم

در همین خصوص رئیس مرکز تحقیقات آرتمیای کشور از اجرای طرح تحقیقاتی درخصوص راه‌اندازی بانک ژنی آرتمیا ارومیانا خبر می‌دهد و به مهر می‌گوید: یکی از طرح‌های مهم تحقیقاتی این مرکز ایجاد بانک ژنی آرتمیا در کنار دریاچه ارومیه با هدف حفظ ذخایر این موجود است تا اگر دریاچه ارومیه به حالت نرمال رسید برای بازسازی آرتمیا ذخایری موجود باشد.

دکتر علی نکویی‌فرد با تاکید بر این که آرتمیا ارومیانا گونه‌ منحصر به فردی است که فقط در دریاچه ارومیه وجود دارد، می‌افزاید: اگر کل کشور را بگردید، نمی‌توانید تخم آرتمیا ارومیانا را پیدا کنید، به همین دلیل با ایجاد و راه‌اندازی بانک ژنی در کنار دریاچه ارومیه در تلاش هستیم ذخایر این موجود را حفظ کنیم چون نمی‌دانیم در آینده چه اتفاقی برای آرتمیا خواهد افتاد.

وی همچنین از ایجاد استخرهای خاکی برای توسعه کشت مصنوعی آرتمیا ارومیانا خبر می‌دهد و خاطرنشان می‌کند: در جهت حفظ ذخایر تنها موجود زنده دریاچه ارومیه از سال گذشته به صورت آزمایشی در ده هکتار از دشت فسندوز که دارای آب‌های زیرزمینی شور است، به پرورش آرتمیا ارومیانا اقدام کردیم که نتایج مثبتی به همراه داشت.

نکویی فرد، جلوگیری از واردات، ارزآوری بالا، رونق صنعت آبزی‌پروری به همراه حفظ آرتمیا ارومیانا را از اهداف این طرح برشمرده و می‌گوید: اگر دریاچه ارومیه در سال‌های آینده به حالت نرمال برگشت، باید سیستم آرتمیایی برای بازسازی و ادامه حیات آن موجود باشد تا داخل دریاچه رهاسازی شود.

آرتمیا در چرخه زیست بحرانی قرار دارد

رئیس مرکز تحقیقات آرتمیای کشور با ابراز نگرانی از شرایط تنها موجود زنده دریاچه ارومیه می‌گوید: اکنون با توجه به اشباع بودن آب دریاچه ارومیه از نمک، آرتمیا همچنان در چرخه زیست بحرانی به سر می‌برد، به گونه‌ای که دیگر خبری از خود آرتمیا ارومیانا در دریاچه نیست و فقط می‌توان تخم این موجود را مشاهده کرد.

نکویی‌فرد، خشکسالی حاکم بر دریاچه ارومیه، تبخیر بالای آب، تغییر شرایط زیستی دریاچه را از اهم دلایل به‌ خطر افتادن حیات دریاچه ارومیه و تنها موجود زنده آن ـ آرتمیا ـ دانسته و می‌افزاید: تمام این عوامل موجب شده است غلظت نمک در دریاچه ارومیه به بالای 400 گرم بر لیتر رسیده و آب آن به حالت فوق‌اشباع درآید که در این شرایط آرتمیا نمی‌تواند زاد و ولد کرده و به حیات خود ادامه دهد.

وی با بیان این که دیگر آرتمیایی در دریاچه ارومیه وجود ندارد، تصریح می‌کند: اکنون فقط تخم‌های آرتمیا در لایه‌های زیرین دریاچه ارومیه باقی‌مانده که آنها نیز به علت این که در برابر سرما و شوری آب مقاوم هستند، دوام آورده‌اند.

به گفته نکویی‌فرد، تخم آرتمیا ارومیانا گونه‌ای منحصر به فرد است که با چسبیدن به کریستال‌های نمک در لایه میانی یا کف دریاچه ارومیه یافت می‌شود.

وی با بیان این که آماری از تخم‌های آرتمیای دریاچه ارومیه در دست نیست، درباره علل نابودی آرتمیای دریاچه ارومیه، می‌گوید: آرتمیا از جلبک‌های تک‌سلولی تغذیه می‌کند که نسبت به شوری آب مقاوم نیستند و بنابراین شوری بیش از حد آب دریا و از بین‌رفتن ذخایر غذایی عامل از بین‌رفتن آرتمیای این دریاچه است.

نکویی‌فرد که معتقد است نابودی آرتمیا، مسائل زیست‌محیطی دیگری نیز به دنبال دارد، خاطرنشان می‌کند: نابودی آرتمیا که منحصر به دریاچه ارومیه بود، مهاجرت دائم برخی گونه های پرندگان را به‌دنبال داشته است.

رئیس مرکز تحقیقات آرتمیای کشور با بیان این که برای زیست این گونه باید غلظت نمک دریاچه ارومیه از 400 تا 420 گرم در لیتر فوق‌اشباع به دوسوم یعنی 150 گرم در لیتر کاهش یابد، می‌گوید: در شرایط فعلی هم می‌توان غذای مناسب برای آرتمیا ارومیانا تامین کرد تا تخم‌های این موجود ارزشمند امکان حیات و زادآوری پیدا کنند، اما اکنون با توجه به این که دریاچه ارومیه نفس‌‌های آخر را می‌کشد، این کار امکان‌پذیر نیست و آرتمیا ارومیانا نفس‌های آخر خود را کشیده است.

خطر آرتیمای وارداتی

رئیس مرکز تحقیقات آرتمیای کشور از پرورش مصنوعی آرتمیا در حاشیه دریاچه ارومیه، دشت فسندوز میاندوآب و برخی نواحی مرکزی، جنوبی و شرقی کشور خبر می‌دهد و می‌افزاید: متأسفانه پرورش این جاندار دریایی جوابگوی مصرف داخلی کشور نیست.

نیکویی‌فر با بیان این که، نیاز داخلی کشور به آرتمیا از کشورهای چین و ویتنام تأمین می‌شود، می‌افزاید: آرتمیای وارد شده از سوی این کشورها به​صورت پودری است و امکان انتقال بیماری به آبزیان را به‌دنبال دارد.

وی خاطرنشان می‌کند: آرتمیا در صنعت آبزی‌پروری و تکثیر ماهیان خاویاری و همچنین برای نوزادان میگو به منزله شیر مادر و دارای پروتئین و اسید چرب است.

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان‌غربی نیز با بیان این که اکنون به دلیل بالا بودن تبخیر بالای آب، 60 درصد از مساحت این دریاچه شامل 3000 هکتار خشک و تبدیل به شوره‌زار شده است، می‌گوید: اکسیژن محلول در آب دریاچه ارومیه بشدت کاهش یافته که این امر موجب شده است حیات تنها موجود زنده این تالاب با خطر جدی مواجه شود، به‌گونه‌ای که اکنون میزان آرتمیا در آب دریاچه ارومیه به صفر رسیده است.

حسن عباس‌نژاد با اشاره به این که تمام جزایر دریاچه ارومیه به هم چسبیده است، می‌افزاید: سواحل این دریاچه نیز به خشکی متصل شده است.

وی تبخیر بسیار بالای آب، کاهش شدید آب ورودی به دریاچه، شرایط اقلیمی منطقه، کاهش نزولات آسمانی، استفاده نکردن اصولی از منابع آب زیرزمینی به همراه عوامل انسان‌ساز را از مهم‌ترین دلایل بحرانی‌شدن دریاچه ارومیه عنوان و تصریح می‌کند: براساس پیش‌بینی کارشناسان و با توجه به افزایش دمای هوا در سال‌های اخیر، دریاچه ارومیه سه یا پنج سال آینده نابود خواهد شد.

وضع نومیدکننده است

رئیس پژوهشکده آرتمیا و جانوران آبزی دانشگاه ارومیه هم دراین باره می‌گوید: وضع دریاچه، نامطلوب و ناامیدکننده است.

علی احسانی با بیان این که در صورت ادامه روند فعلی، مرگ دریاچه حتمی است، می‌افزاید: با برگشتن دریاچه به حیات، اولین موجودی که زندگی خود را بازمی‌یابد، آرتمیاست.

به گفته وی اگر آب دریاچه تمام شود، کویری از نمک می‌آید که این زمان، زیاد دور نیست و توفان‌های نمک موجب نابودی کشاورزی منطقه بویژه در اطراف دریاچه می‌‌شود.