حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
انسان،ارکان اربعه را به جنگ با یکدیگر واداشته است
از وقتی کشاورزان از باقیمانده کاه حاصل از خرمن گندمشان کاهگل برای احداث خانه های گلی تهیه می کنند، خیلی گذشته است ؛ اما هنوز کشاورزان نتوانسته اند برای بقایای اینچنینی محصولات کشاورزی
محققان کشورمان همراه با سراسر دنیا بیکار ننشسته اند و اولین همایش مدیریتی بقایای گیاهی با تاکید بر نقش تخریبی سوزاندن را چندی پیش برگزار کردند.
این همایش که از طرف دفتر محیط زیست و دفتر توسعه پایدار وزارت کشاورزی حمایت می شد، قصد داشت راهکارهایی برای استفاده از بقایای محصولات کشاورزی در مزرعه بجز سوزاندن پیشنهاد کند.
گزارشی که می خوانید برآیندی از نظرات متفکران و متخصصان علوم زیستی حاضر در این همایش است. باتوجه به افزایش نیاز جوامع بشری به محصولات کشاورزی و تمایل کشاورزان به درآمد بیشتر و استفاده حداکثر از زمین زراعی ، کاشت دومحصول در یک سال به صورت پی درپی اجتناب ناپذیر است.
در بسیاری مناطق ، زمان کوتاهی که از نظر اقلیمی مناسب برای دو کشت باشد آنقدر نیست که کشاورز بتواند با فراغ بال به عملیات صحیح زراعی بپردازد.
از این رو برای تسریع در کشت و کار، کشاورز مجبور است برای بهره برداری از زمین در زمان دلخواه اقداماتی انجام دهد. کشاورز احساس می کند برای تسریع در آماده سازی زمین باید بقایای گیاهی از محصول قبلی را که در کاشت گیاه دوم خلل وارد می کند، بسوزاند؛ اما آیا این تنها راه حل موجود است؛
علیرضا جعفری یکی از استادان دانشگاه گیلان در این ارتباط می گوید: در کشاورزی معیشتی ، بقایای گیاهی به نوعی مصرف می شوند، ولی این کشاورزی صنعتی است که به آنها با دید مواد زاید نگاه می کند.
آتش زدن اگرچه مستقیما هزینه ای را بر کشاورز تحمیل نمی کند، اما این هزینه از جیب محیط زیست آنها پرداخت می شود.
دکتر سماوات ، عضو هیات علمی موسسه تحقیقات خاک و آب تهران می گوید: در بعضی محصولات نظیر نیشکر، تنها راه اقتصادی برای مدیریت ضایعات گیاهی ، آتش زدن است. این عمل باعث کاهش عوامل آفات و بیماری ها و علفهای هرز می شود و از این رو فواید مثبتی دارد و در بعضی مناطق میزان استفاده سموم کشاورزی را کاهش می هد.
وی می افزاید: در کوتاه مدت نمی توان برآورد دقیقی از خسارت سوزاندن بقایای گیاهی به دست می آورد، زیرا تحقیقات نشان می دهد اثرات مخرب سوزاندن بعد از 15 سال مشاهده می شود از این رو جمیع متخصصان براین نظر اتفاق دارند که سوزاندن بقایای گیاهی هرچند در یک یا دو سال فواید ناچیزی را برای مزرعه به ارمغان می آورد، ولی در درازمدت باعث کاهش کیفیت خاک زراعی می شود.
در اراضی غرب امریکا برنج و علفهای هرز و بقایای درختان میوه به ترتیب در 50، 43 و22 درصد از مزارع به آتش کشیده می شوند، در حالی که فقط در 3درصد از مزارع گندم و 2/0 درصد مزارع ذرت و 5/2 درصد مزارع جو پس از برداشت محصول ، مزارع را آتش می زنند و تقریبا در 20درصد از مزارع آرکانزاس و کالیفرنیا مزارع برنج آتش زده می شود.
نکته قابل توجه ، در این ارتباط قانونمند بودن آتش سوزی در این مناطق و هماهنگی و همکاری دستگاه های ذی ربط در این ارتباط است.
دکتر نورمحمدی ، رئیس دانشکده کشاورزی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد در این ارتباط می گوید: در امریکا سازمان های هواشناسی با اعلام جهت و سرعت باد در منطقه مورد نظر احتمال بارندگی و دیگر داده های اقلیمی ، انجام عمل را تایید می کنند، همچنین تمام کشاورزان یک منطقه با هماهنگی همدیگر به این عمل دست می زنند و هیچ کس حق ندارد بدون هماهنگی با دیگر مزرعه داران به آتش زدن مزرعه خود اقدام کند.
در این ارتباط قطعا نیروهای آتش نشانی منطقه برای جلوگیری از هر گونه خسارت احتمالی ، آماده و در جریان هستند ولی این مسائل هرگز در ایران لحاظ نمی شود.
سوزاندن
دکتر ترک نژاد، عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه با ذکر اثرات مخرب آتش سوزی مزارع بر چرخه های زیست محیطی ، عناصر غذایی ، موجودات زنده خاکزی ، ناآگاهی و اطلاع کشاورزان از اصول اکولوژی و اهمیت آن در عملکرد محصول و حفظ محیط زیست را مهمترین عامل بی توجهی به خطرات آتش زدن بر مزارع عنوان می کند.
وی می افزاید: سوزاندن مواد آلی و آزاد کردن فسفر نیتروژن و ورود آنها به تالاب ها، باعث مرگ تالاب ها و ایجاد توالی معکوس یا پدیده اوترینیکاسیون در تالاب ها می شود که پیامدهای زیست محیطی بسیار بدی دارد.
دکتر محسن برجی ، عضو هیات علمی تحقیقات کشاورزی استان مرکزی وجود مشکلات هنگام جمع آوری را به دلیل نبود فناوری و تجهیزات مناسب ، از دیگر دلایل استفاده بهینه نکردن از بقایای گیاهی می داند.
متخصصان اکولوژی اعتقاد دارند آتش زدن باعث مرگ و میر موجودات زنده خاکزی که عموما در قشر سطحی خاک زندگی می کنند می شود؛ چرا که نه تنها گرمای آتش از حد توان مقاومت آنان خارج است، بلکه مواد آلی خاک که ماده تغذیه ای آنان به شمار می رود، در جریان آتش سوزی از میان می رود.
در واقع مهمترین جنبه اثرات مخرب آتش سوزی کاهش مواد آلی خاک است که چه از نظر تاثیر بر موجودات زنده و چه از نظر حفظ ساختار و قوام خاک و نیز نگهداری آب و مواد غذایی و جلوگیری از سله بستن و... دارای فواید بی شماری است.
تحقیقات نشان می دهد آتش سوزی مزارع باعث افزایش سله بستن خاک و کاهش میزان جوانه زنی و سبز کردن محصول زراعی و کاهش نفوذپذیری آب می شود.
از حاصلخیزی خاک بخصوص در درازمدت بشدت کاسته می شود، ظرفیت نگهداری آب در خاک کاهش می یابد و با سفت شدن خاک و کاهش تهویه ، اثرات منفی بر رشد ریشه گیاهان تحمیل می شود.
این معایب بخصوص در خاکهای مناطقی مانند ایران که با توجه به خشک بودن اقلیم آن از درصد پایینی از مواد آلی برخوردارند بشدت تاثیرگذار است. پدیده آتش سوزی در بعضی جنگلهای انبوه که درختان مسن ، خشک ، پیر و فرسوده مانع رشد گیاهان جوان می شود یک موضوع طبیعی و جزو مراحل تکامل و توالی اکوسیستم محسوب می شود.
امروزه که کشاورزی پایدار با تاکید بر حفظ مواد آلی و افزایش میکروارگانیسم های مفید خاک و رعایت چرخه های مواد غذایی و ممانعت از بر هم زدن تعادل اکوسیستم ها از مهمترین و به روزترین مباحث کشاورزی به شمار می رود، رعایت مسائلی از قبیل آتش نزدن مزارع ، دست کم رعایت اصول و نکات ضروری مثل استفاده از شعله افکن در شرایط اضطراری به جای آتش سوزی خود به خودی یا با گازوئیل و نفت و... بسیار ضروری به شمار می رود.
عاصفه اله وردی 
گفت و گو
