نمایش ایرانی، بدون موسیقی یک شوخی است

نمایش ایرانی بدون موسیقی‌اش یک شوخی است. آنچه که تقریبا در تمامی نمایش‌های ایرانی، شامل نمایش‌های تخت‌حوضی، شادی‌آور زنانه، نقالی، پرده‌خوانی، شبیه‌خوانی‌های شادی‌آور، معرکه‌گیری، نمایش‌های عروسکی سنتی شامل خیمه‌شب‌بازی، صندوق‌بازی، گیجی ویجی خم‌بازی وجود دارد، حضور موسیقی به صورت رکنی جدانشدنی و بسیار کاربردی است. به طوری‌که شاید نتوان نمایشی را یافت که حداقل یکی از بخش‌های گوناگون موسیقی شامل موسیقی سازی، آوازی یا ریتمیک در آن وجود نداشته باشد.

یک نکته اساسی در مورد نمایش‌های شادی‌آور این است که برخلاف تصور بسیاری، این سبک و نوع از موسیقی با وجود آن‌که در بسیاری از موارد ساده به نظر می‌آید، دارای پیچیدگی‌ها و ظرافت‌هایی است که تنها کسی از عهده ارائه و اجرای آن برمی‌آید که به شناختی جامع از نمایش ایرانی، موسیقی و کاربرد بجای آن با توجه به نیاز نمایش رسیده باشد.

ببینید! موسیقی به کار گرفته‌شده در نمایش شادی‌آور و سرگرم‌کننده ایرانی بر پایه دستگاه‌ها و گوشه‌های ردیف موسیقی ایرانی است؛ ولی پایبند قوانین ردیف موسیقی سنتی نیست. به گونه‌ای که ممکن است از یک دستگاه به دستگاه دیگر رفته بدون این‌که قالب‌های مدگردی ردیف (تعویض دستگاه) را در نظر بگیرد، ولی این به شیوه‌ای روی می‌دهد که شنونده‌ها براحتی متوجه این تغییر مقام نمی‌شوند.

گاه بازیگر و نوازنده یا خواننده یکی است یا گاه نوازندگان از طرف بازیگران به بازی گرفته می‌شودند گاه هم نوازندگان وارد بازی شده، بازیگران را به چالش کشیده با پیشنهادی نمایش را به دست می‌گیرند. موسیقی گاه تنها نقش پرکردن فضایی خالی را برعهده گرفته یا به کمک بازیگر آمده تا بیان احساساتی گوناگون مانند غم، شادی، ترس، امید، عشق، تنفر و... را تقویت کند. گاه هم موسیقی حاکم بی‌چون و چرا می‌شود، به نحوی‌که روایت داستان یا بیان بسیاری از اتفاقات را موسیقی بر عهده می‌گیرد؛ به عنوان نمونه اگر اتفاقی را بیننده پیشتر در نمایش دیده ولی نیاز به بازگویی برای یکی از شخصیت‌های داستان باشد، می‌توان با اجرای بخشی از موسیقی که یادآور آن صحنه است به این هدف رسید. به طور کلی این موسیقی بسیار ویژه و متفاوت است.

در نمایش‌هایی مانند نمایش‌های تخت‌حوضی و شادی‌آور زنانه ما با حضور انواع موسیقی در یک نمایش روبه‌رو هستیم که هر بخش بسته به نیاز نمایش کاربردی خاص می‌یابد. در بسیاری از موارد نوازندگان و خوانندگان جزئی از نمایش می‌شوند. در این‌گونه از نمایش‌ها بخش‌های زیادی از متن موزیکال است که یا به صورت ریتمیک و با همراهی سازهای ضربی یا ملودیک با همراهی سازهای ملودیک و گاه آواز تنها اجرا می‌شود. اغلب تغییر صحنه‌ها همراه با موسیقی بوده به‌طوری که گاه تنها با اجرای یک قطعه موسیقی و بدون تغییر آنچنانی دیگری در صحنه، بیننده می‌فهمد و می‌پذیرد که وارد صحنه دیگری شده‌ایم.

درست است. امروزه این سبک موسیقی با توجه به تغییرات فرهنگی و شرایط جامعه دارای تغییرات و دگرگونی‌هایی شده است. البته غیر از این هم نوع نواختن سازها و تکنیک‌های به کار گرفته شده در نوازندگی به ویژه در نمایش‌های تخت‌حوضی و عروسکی با شیوه رایج در موسیقی ایرانی، می‌تواند متفاوت باشد و این متفاوت بودن لزوما به معنای ایرانی نبودن نیست؛ مثلا در حالی‌که برای نواختن تنبک بیشتر از تکنیک‌های انگشتان استفاده می‌شد، در این نمایش‌ها بیشتر از ضربه ‌زدن با سرپنجه استفاده می‌شود.

بله؛ در نمایش‌ عروسکی سنتی وظیفه اصلی موسیقی پرکردن فضاهای خالی و تعویض صحنه‌ها و مهم‌تر از همه افزایش نشاط و شادی نمایش برای مخاطبان است، در حالی‌که در نقالی و پرده‌خوانی، نقال یا مرشد بخش گسترده‌ای از اجرای خود را با آواز همراهی می‌کند. از بیان درد و آلام گرفته تا بزم و رزم حتی گاه به بیان ریتمیک برخی صحنه‌ها می‌پردازد که ممکن است سازی کوبه‌ای او را همراهی کند.

مرشد یا نقال باید، تاکید می‌کنم باید به فنون آواز ‌خواندن و ظرافت‌های این هنر مسلط بوده و دارای صدایی خوش که مقبول مخاطب قرار بگیرد، باشد.

به‌جز اشعاری که مربوط به بیان اتفاقات نمایش است، در نمایش‌های شادی‌آور اغلب اشعار فکاهی یا طنز بوده که به بیان موضوعات دوره خود می‌پردازد و در برخی موارد مهم‌ترین هدف شاد کردن بیننده است.

سازهای محبوب شامل کمانچه، تار و بندرت سنتور، تنبک، دایره زنگی و در دوره‌ای تحت‌تاثیر موسیقی غربی، پیانو، کلارینت، طبل بزرگ، قیچک و سنج برای شبیه‌خوانی‌های شاد است.