باغ‌ ملی ‌گیاه‌شناسی را دریابیم

طرح جامع این باغ به نحوی پیش‌بینی شده است که نشان‌دهنده الگویی از باغ‌ها و رویشگاه‌های ویژه ایران و جهان باشد. به این منظور یک میدان در مرکز باغ پیش‌بینی شده که چهار بلوار در چهار جهت آن به هم می‌پیوندند. بعلاوه در طرح جامع با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه و نیازهای علمی و تحقیقاتی، مجموعه‌های مختلفی در نظر گرفته شده‌اند که تاکنون حدود 4000گونه از گیاهان بومی و غیر بومی را در خود جای داده است. شاخص‌ترین قطعات باغ را می‌توان مجموعه‌های گیاهی مناطق مختلف جغرافیایی ایران نظیر خزر، زاگرس، البرز، ایران و تورانی همراه باغ پیازی، باغ میوه ایرانی، پهن برگان همیشه سبز و گلخانه گیاهان نیمه‌گرمسیری و مجموعه‌های گیاهی مناطق جغرافیایی دیگری از جهان نظیر اروپا، آمریکا، قفقاز، هیمالیا، چین و ژاپن ذکر کرد. البته قطعاتی نظیر قطعات تحقیقاتی، قطعه گیاهان دارویی، قطعه نمایش گیاهان زینتی، آربوراتوم، باغ سیستماتیک، نهالستان و گلخانه تکثیر نیز با شرح وظایف خاص خود، مجموعه ارزشمندی را در باغ ایجاد کرده‌اند. لازم است بگویم کشور ما دارای اقلیم‌های گوناگون مختلف حیاتی است و به همین دلیل هم بیش از 8000 گونه گیاهی در سراسر کشور پراکنده است. از ویژگی‌های این باغ این است که حدود4000 گونه گیاهی با نیازهای مختلف اکولوژیک را که از نقاط مختلف کشور جمع شده و بعضا نیز از خارج از کشور وارد شده‌اند در خود جای داده است. به عبارت دیگر برای این‌که این تعداد گونه گیاهی در کنار هم قرار گیرند و این مجموعه ارزشمند ژنتیکی ایجاد شود شرایط مختلف زیستی در گوشه و‌کنار موسسه ایجاد شده است تا بتوان به عنوان نمونه گونه‌ای درختی به نام راش که متعلق به ارتفاعات جنگل‌های شمال کشور است در مجموعه‌ای در کنار درختانی به نام بنه، گز و تاغ که متعلق به رویشگاه‌های مرکزی و نیز زاگرسی کشور هستند ‌کنار هم داشت. به عبارت دیگر، گونه‌های گیاهی موجود در این باغ نماینده مناسبی از جامعه گیاهی کشور بوده و از نظر پوشش گیاهی دانشجویان، محققان و اندیشمندانی که از این مجموعه بازدید می‌کنند در واقع بخش اعظمی از عناصر گیاهی موجود در کشور را یکجا بازدید کرده‌اند.

ما هم مثل بسیاری از دستگاه‌های تحقیقاتی دیگر از کمبود اعتبارات دچار مشکلات زیادی شدیم و به سهم خود سعی بر مدیریت این کمبودها داشتیم؛ ولی با توجه به ماهیت بودجه و اعتبارات ما و نیز با توجه به ضعف مزمنی که دامنگیر اعتبارات ماست مشکلات ما مضاعف بود. سال‌هاست اعتبارات هزینه‌ای این باغ رشد معنی داری نداشته است. در صورتی که قطعات مختلف باغ بر اساس برنامه پیش‌بینی شده توسعه داده شده است و به نگهداری و مراقبت نیاز دارند. با این حال ما طی شش ماه گذشته به دلیل ماهیت سرمایه‌ای بودجه مربوط به باغ، وجهی برای مدیریت آن دریافت نکردیم. اما با توجه به این‌که موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور دارای بخش‌های تحقیقاتی متعددی است از اعتبارات دریافتی برای اجرای طرح‌های تحقیقاتی در سایر بخش‌ها و گرایش‌های تحقیقاتی تا اندازه‌ای مشکلات را گذرانده‌ایم، ولی به هیچ وجه این اعتبارات هم پاسخگو نیست.

به اعتقاد من با توجه به محدودیت‌هایی که برای کشور ایجاد شده است ما به عنوان یک مجموعه تحقیقاتی منحصر به فرد نمی‌توانیم از این مشکلات مستثنا شویم، ولی دریافت صفر از منابع اعتباری مورد نیاز باغ هم قابل تحمل نیست. اگر سایر منابع اعتباری تحقیقاتی در اختیار نبود، ما به هیچ وجه نمی‌توانستیم باغ را در شرایط موجود نگهداری کنیم. خدا را شکر می‌کنم که مسئولان مربوط به این نتیجه رسیده‌اند که بخشی از اعتبار رایج باغ را تامین کنند. البته من با شیوه انعکاس موضوع به صورتی که در جامعه نگرانی ایجاد کند موافق نیستم و گاهی افراد غیرمسئول به هر نیتی موضوع را زیاد بزرگ می‌کنند که در جای خود قابل تامل است. در هر صورت باید پذیرفت ما در شرایط ویژه‌ای به سر می‌بریم. به قولی، در جنگ جهانی دوم هم بانک مرکزی آلمان را با آن همه مصایبی که ایجاد شد تحریم نکردند، ولی امروزه با قلدری و ناجوانمردانی شرایطی بر ما تحمیل کرده‌اند که مشخص است هدف اصلی آن مردم و زیرساخت‌های اقتصادی کشور است. ما نباید با فضاسازی مصنوعی آب به آسیاب دشمن بریزیم و موجب نگرانی مردم عزیز کشورمان شویم. من اطمینان دارم مردم عزیز کشورمان با همت و بزرگواری از این مرحله از انقلاب هم با سربلندی و موفقیت خارج خواهند شد و ما هم باید نقش خود را در گذر از این گردنه تاریخی ایفا کنیم. بد نیست اشاره کنم با توجه به فرمایش رهبر معظم انقلاب در خصوص اقتصاد مقاومتی، ما به دنبال برنامه‌ریزی جدیدی در مدیریت باغ هستیم که فقط متکی به اعتبارات دولتی نباشیم و بتوانیم از ظرفیت‌های موجود باغ در تامین بخشی از نیازهای خود استفاده کنیم.

در هر صورت محدودیت‌های اعتباری اخیر حاصل تحریم‌های نوشته و نانوشته کشور است و مشکلاتش تا اندازه‌ای دامن مؤسسه را هم گرفت. ولی متاسفانه مصاحبه‌هایی توسط افراد غیرمسئول صورت گرفت و در برخی روزنامه‌های کشور چاپ شد که انگار متولیان و وزارت جهاد کشاورزی توجهی به باغ ندارند و به گونه‌ای ناصحیح فضاسازی منفی شد که باغ در شرف نابودی است و فلان و بهمان که من آن را صحیح نمی‌دانم. بد نیست بدانید باغ نه الان و نه هیچ‌وقت دیگر در حال نابودی نخواهد بود و اراده توسعه و شکوفایی آن هم توسط مسئولان وزارتخانه و متولیان آن وجود دارد که با رفع محدودیت‌های اعتباری به آن خواهیم پرداخت.

بله، همین طور است. من در بدو پذیرش مسئولیتم با این مشکل مواجه شدم. به طوری که مسئولان برق منطقه با توجه به این‌که تصور می‌کردند درصد زیادی از قطعی برق منطقه به دلیل شبکه فرسوده برق باغ است برای ما ضرب‌الاجل تعیین کردند و درخواست ترمیم شبکه برق باغ را داشتند که اجابت این درخواست هزینه زیادی به ما تحمیل کرد که پیش‌بینی هم نشده بود. شبکه آب رسانی باغ هم قدیمی و بسیار فرسوده است و ما در صورت تامین اعتبار مورد نیاز در پی ترمیم اساسی آن هستیم.

اتفاقا با اهدافی که برای ایجاد باغ‌های گیاه‌شناسی وجود دارد بهتر است این نوع باغ‌ها در محدوده شهر و قابل دسترس‌تر برای مردم باشند. یکی از اهداف، فرهنگسازی و ایجاد انس و الفت بین مردم و طبیعت است که در این صورت باید دسترسی عامه مردم به این باغ‌ها تسهیل شود. این موجب خوشحالی است که این باغ در محدوده منطقه 22 شهرداری تهران و نزدیک به یکی از ایستگاه‌های مترو و قابل دسترسی آسان مردم، محققان، دانشجویان و دانش‌پژوهان باشد. نکته دیگر این‌که چطور پارک‌های بزرگی که فقط جنبه تفریحی دارد در سطح شهر توجیه اقتصادی دارد، ولی باغ گیاه‌شناسی با آن همه اهداف و کاربری‌هایی که اشاره کردم توجیه اقتصادی ندارد؟ به تجربیات بین‌المللی هم که مراجعه کنید قدیمی‌ترین باغ‌های گیاه‌شناسی امروزه در گران‌ترین نقاط دنیا قرار گرفته ‌است و نه‌تنها تعرضی به آنها نمی‌شود، بلکه روزبه‌روز بر رونق و وسعت آنها نیز افزوده می‌شود. باغ کیو در انگلیس از این دست باغ هاست که امروزه در کانون توجه بین‌المللی هم قرار گرفته است. در کشور ما هم با توجه به عنایتی که از مقامات عالی‌رتبه نظام بویژه رهبر معظم انقلاب به منابع طبیعی وجود دارد انتظار این است که توجه عامه مردم و مقامات مسئول شهری نیز روز به روز به این گونه باغ‌ها بیشتر شود. این باغ تنها یک موزه تاریخ طبیعی و یک ذخیره گاه ژنتیکی گونه‌های جنگلی و مرتعی کشور نیست، بلکه با وجود محققان و دانشمندانی که علاوه بر تحقیقات گیاه‌شناسی به سایر نیازهای تحقیقاتی منابع طبیعی کشور در این مجموعه خدمت می‌کنند یک دانشگاه تمام عیار علمی و عملی است که باید روزبه‌روز بیشتر حمایت و بنیه فنی و لجستیکی آن هم تقویت شود.

از نظر قدمت تاریخی این باغ بسیار جوان‌تر از باغ‌های معروف جهانی است. در حالی که قدمت این باغ چیزی حدود 45 سال است، باغ‌هایی مثل پیزا و پادوا در ایتالیا دارای قدمتی بیش از 470 سال هستند. باغ‌های دیگری در تعدادی از کشورها بویژه در کشورهای اروپایی وجود دارند که قدمت بالای 400 سال دارند و قدمت و عمر باغ‌های گیاه‌شناسی یکی از شاخص‌های اصلی اهمیت این‌گونه باغ‌هاست. گفتنی است بیشترین توسعه را در این باغ گیاه‌شناسی طی 20 سال گذشته داشته‌ایم و پیش از آن در بخش عمده‌ای از باغ، فضاسازی مناسب صورت نگرفته بود و مجموعه‌ای که امروز داریم بیشتر حاصل تلاش محققان و مسئولان موسسه طی دوره مذکور است. در ضمن لازم است بگویم ما در حال حاضر با بیش از 140 باغ گیاه‌شناسی و مرکز علمی گیاه‌شناسی در کشورهای مختلف ارتباط و داد و ستد علمی داریم.

باغ صدمه آنچنانی ندیده است که ترمیم شود. ما با دریافت‌نکردن اعتبار، برخی از فعالیت‌ها و خدماتی را که از شرکت‌های طرف همکاری برای نگهداری باغ دریافت می‌کردیم، کاهش داده‌ایم ولی این به مفهوم صدمه‌دیدن باغ نیست. بدیهی است ما به عنوان مثال به جای این‌که به‌صورت مستمر وجین علف‌های هرز را در باغ داشته باشیم در این شرایط ممکن است فاصله بین وجین علف‌های هرز باغ افزایش یابد. در هر صورت کاهش این گونه فعالیت‌ها لطمه اساسی به باغ نمی‌زند. ضمن این‌که ما در توسعه باغ به‌رغم مشکلات مذکور امسال هم تلاش‌هایی داشته‌ایم که به منظور جلوگیری از اطاله کلام بهتر است از آن بگذریم.