سرودهایی که نماد شد

اگر دقت کنیم می‌بینیم این حرف‌ها چندان هم اشتباه نیست و شعرها و موسیقی‌های امروز بزودی به دست فراموشی سپرده می‌شود. گویی هرگز نبوده و شنیدن‌شان نیز هیچ حسی را در مخاطب زنده نمی‌کند. اما کافی است کمی به عقب برگردیم و نگاهی به پشت سرمان بیندازیم... به زمانی که آهنگ‌ها و نوحه‌ها آنقدر زود میان مردم جا می‌گرفت که گویی سال‌هاست آنها را می‌شناسند و زیر لب زمزمه‌شان کرده‌اند. نیازی به توضیح و شرح و تفصیل آن دوران نیست. هنوز هم با گذشت دو دهه از روزگار جنگ تحمیلی خیلی‌ها نوحه‌ها و سرودهای آن زمان را به یاد دارند. انگار وقتی از آن زمان‌ها حرف می‌زنیم صدای صادق آهنگران و کویتی‌پور در گوش‌مان می‌پیچد و حالت چهره‌مان تغییر می‌کند. همه اینها سوالی را در ذهن ما جوانان و نسل امروزی ایجاد می‌کند و آن این است که این نوحه‌ها از چه زمانی آغاز شد و چرا با آن همه سادگی چنان تاثیری داشت که آثار امروزی با وجود در اختیار داشتن امکانات گسترده نمی‌تواند داشته باشد؟

با گذشت 6 ماه از جنگ برای تقویت روحیه رزمندگان نوعی موسیقی در جبهه‌ها شکل گرفت که ابتدا به شکل نوحه‌‌خوانی بود، اما بتدریج حالتی حماسی پیدا کرد و تاثیر عمیقی بر مردم و رزمندگان گذاشت. البته می‌توان گفت صادق آهنگران این مسیر را آغاز کرد و با خواندن نوحه‌هایی چون «ای شهیدان به خون غلتان خوزستان درود» تعریف تازه‌ای را در موسیقی جنگ تحمیلی بنیان نهاد. این مسیر بعد هم ادامه پیدا کرد و با همراهی دیگر نوحه‌خوانان خوب این عرصه یادآور لحظه‌هایی فراموش نشدنی برای این مردم شد.

موسیقی سمفونیک در دوران جنگ تحمیلی به نسبت دیگر آثار موسیقایی کمتر ساخته شد، اما همان تعداد اندک هم که شکل گرفت، شبیه موسیقی سمفونیک در مغرب زمین نبود. در این دوره هنرمندان از سازبندی ارکستر سمفونیک یا ارکستر بزرگ که گاهی چند ساز سنتی ایرانی هم درآن وجود داشته، استفاده‌ کردند که از میان آنها می‌توان به سمفونی «خرمشهر» اثر مجید انتظامی اشاره کردکه با ارکسترسمفونیک اجرا شد.

خلاصه آن‌که می‌توان موسیقی و نوحه‌ها را یکی از ابزارهای موثر دانست و گفت این نوع موسیقی و نوحه‌های دوره جنگ تحمیلی، پیام جنگ را به گوش مخاطبان در هر گوشه از ایران و با هر میزان دانش و در هر رده سنی رساند. پیامی که روشن و بدون پیچیدگی و در عین حال، جذاب بود. پیغامی که می‌کوشید حال و وضع رزمندگان را به مردمی که در شهرها و روستاهای مختلف زندگی می‌کردند برساند و آنان را با حال و روز رزمندگان باخبر کند.

محمدرضا سنگری یکی از پژوهشگران ادبیات، روی اشعار و نوحه‌های این دوره تاریخی تحقیقاتی انجام داده است. او باورمندی شاعران و التزام آنها به مقوله دفاع مقدس را یکی از اساسی‌ترین دلایل مانایی و تاثیرگذاری شعر و نوحه‌های این دوره می‌داند و می‌گوید: شاعران باورمند انقلاب آنچنان با مسائل دفاع مقدس همچون شهید، جبهه، خون، ایثار، استقامت و... همراهند که در زمزمه، دغدغه‌های شخصی و درونی، واگویه‌ها و حتی سیر جهان بیرون و حوادث جهان اطراف، ناگهان به جبهه و نمادهای آن بازمی‌گردند.

به نظر سنگری، شعر در این دوره ترسیم رشادت‌ها، شهادت‌ها، ایثارها، مقاومت، عرفان و ایمان به جبهه که جلوه‌گاه مظلومیت و عظمت امتی است که در ازدحام خوف و خطر، تمام توان و هستی خویش را به میدان آورده است. این عظمت‌ها آنچنان چشمگیر و بزرگ است که حتی شاعرانی که به قلمروهای دیگر فکری وابسته بودند نتوانسته‌اند ساده و بی‌اعتنا از کنار آن بگذرند.

این کارشناس و نویسنده می‌افزاید: سروده‌های شاعران نه‌تنها در جامعه که در جبهه و در لحظه‌های نبرد یا لحظه‌های آسمانی که هنگام مناجات و دعا نیز زمزمه می‌شد. در جاده‌هایی که به خط مقدم منتهی می‌شد سروده‌های شاعران بر تابلوها نوشته شده یا زینت‌بخش دیوار سنگرها بود. او همچنین بر تاثیر واقعه کربلا بر شعر و نوحه‌های این دوره تاکید می‌کند و می‌گوید: کربلا بهترین نمونه و حماسی‌ترین حادثه‌ای است که توانست بر جامعه ما تاثیر داشته باشد. وقتی مفاهیمی که در شعر عاشورایی ما موجود است بر پیکره شعر یا نوحه‌های دفاع مقدس وارد شود، خواه ناخواه مردم را با خود همراه می‌کند.

احمدعلی راغب، آهنگساز درباره تاثیرگذاری این نوحه‌ها می‌گوید: نغمه‌های آیینی و نوحه‌هایی که صادق آهنگران و کویتی‌پور خواندند بهترین و موثرترین گونه از موسیقی بودند که هم رزمندگان را به خودباوری می‌رساند و هم آنها را به حرکت در مسیر دفاع و صیانت از خاک وطن سوق می‌داد.

این آهنگساز با تاکید بر این‌که موسیقی دفاع مقدس، موزه‌ای نیست اظهار می‌کند: نمی‌توان تنها به گردآوری موسیقی جنگ پرداخت و به آن جنبه موزه‌ای داد. ما به این‌گونه از موسیقی، نیاز داریم. کشورهای دیگر هنوز براساس رویدادهای جنگ جهانی دوم فیلم و موسیقی می‌سازند. به طور مثال آمریکا در فیلم‌های خود نوعی جنگ پنهان را زنده نگه می‌دارد پس ما هم نباید از کنار این موسیقی بی‌تفاوت بگذریم.

او معتقد است موسیقی جنگ تحمیلی حالا هم می‌تواند در میان جوانان شنونده داشته باشد و با آن ارتباط برقرار کنند. او درباره این موضوع توضیح می‌دهد: نسل امروز با نوحه‌ها ارتباط نمی‌گیرد، اما می‌توان با کمی دقت و درایت، آنها را امروزی کرد و با تنظیم و اجرای دوباره آنها را زنده نگه داشت.

راغب ادامه می‌دهد: شاعر آن روز، حمید سبزواری و پرویز بیگی بودند اما شاعر امروز از زاویه دیگری به مسائل می‌نگرد. از این‌رو باید به بازسازی موسیقی و سرودهای جنگ پرداخت پیش از آن که این نوع موسیقی از بین برود و به دست نسل آینده نرسد.

زینب مرتضایی‌فرد ‌/‌ گروه فرهنگ و هنر