قوطی واکس‌های آتشین

نیروهای رسته مهندسی ارتش، بخشی از این رزمندگان هستند که هنوز هم در مناطق عملیاتی دوران دفاع مقدس حضور دارند و در حال نبرد با دشمنان پنهانی هستند که از ابتدای جنگ تاکنون در دل خاک آرمیده‌اند.

این نیروها که در قالب قرارگاه‌های پاکسازی فعالیت می‌کنند توانسته‌اند تاکنون بخش عمده‌ای از مین‌های خفته در سرزمین‌های غربی و جنوبی کشورمان را خنثی کنند و به گفته فرمانده قرارگاه پاکسازی نیروی زمینی ارتش، عملیات پاکسازی تا سال 92 پایان خواهد یافت.

امیر سرتیپ دوم میسر ارجمندی، در گفت‌وگو با جام‌جم، اطلاعات و آمار جالبی از میزان سرزمین‌های آلوده به مین و مساحت باقیمانده از سرزمین‌های آلوده و همچنین شهدا و جانبازان این عرصه ارائه کرده است.

در مجموع برآورد کارشناسی مجموعه نیروهای مسلح بر این بود که چهار میلیون و 200 هزار هکتار از اراضی مرزی در استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، ایلام، کرمانشاه و خوزستان آلوده بود که باید پاکسازی می‌شد.

این مناطق به دو شیوه استاندارد و غیراستاندارد، یعنی منظم و غیرمنظم آلوده و مین‌گذاری شده بود و ما از بعد از جنگ تاکنون چیزی حدود چهار میلیون و 881 هزار و 700 گلوله و بمب عمل نکرده در عملیات پاکسازی از مناطق آلوده جمع‌آوری کردیم. ضمن آن که 16 میلیون مین هم باقی مانده بود که باید پاکسازی می‌کردیم.

عملیات پاکسازی از سال 67 به طور رسمی توسط ارتش و سپاه شروع شد و از سال 67 تا 77 زیر نظر وزارت کشور این ماموریت انجام می‌شد و این روند تا سال 82 ادامه داشت که در سال 82 عملیات پاکسازی زیر نظر مرکز مین‌زدایی وزارت دفاع مطابق با شاخصه‌های مخصوص به خود و استانداردسازی‌های روز تحت قانون و مقررات خاصی قرار گرفت و ماموریت پاکسازی مناطق آلوده ایلام، کرمانشاه و خوزستان به ارتش و کردستان و آذربایجان غربی هم به برادران سپاه واگذار شد.

یکی از دلایل مهم روند کند پاکسازی این است که دشمن در مناطق مین‌گذاری شده از یک استاندارد خاص و مشخصی پیروی نکرده است. چون این مین‌گذاری‌ها بعضا به صورت تعجیلی و اغلب به هنگام عقب‌نشینی انجام شده، لذا دشمن تا جایی که برایش مقدور بوده منطقه را حتی با استفاده از بالگرد و ریزش هوایی‌ آلوده کرده است، بنابراین یک استاندارد خاصی وجود ندارد که مشخص کند چه منطقه‌‌ای آلوده و چه منطقه‌ای غیرآلوده است.

دومین دلیل تراکم زیاد و حجم وسیع مناطق آلوده است که وقت زیادی از ما می‌گیرد. چون باید سانت به سانت منطقه با دقت کاوش و شناسایی و بعد هم پاکسازی شود.

عامل سوم همین گذشت زمان است، برای این که هر چه مین‌ها در زمین بیشتر بماند دچار فرسودگی و پوسیدگی می‌شود و درصد حساسیت و خطر آنها هم بالا می‌رود، در نتیجه برداشت و خنثی‌سازی آنها مشکل‌تر می‌شود و خود این مساله خودبه‌خود روند پاکسازیمان کند می‌کند؛ چرا که ما باید تا حد ممکن از تلفات و ضایعات انسانی جلوگیری کنیم.

عامل بعدی شرایط اقلیمی است. اکثر میادین مین در سال‌های اول جنگ به وجود آمده و کار پاکسازی از عقبه منطقه یعنی از پادگان حمید تا بستان شروع شد. در آن دو سه کیلومتر مانده به مرز که اکثر میادین مین در آن فاصله هست با توجه به شرایط اقلیمی مانند شوره‌زار بودن و رملی بودن منطقه همه مزید بر علت شد که علاوه بر این که ریسک این کار بیشتر شود وقت زیادی هم از ما گرفته شود.

خصوصیتی که جنگ ایران و عراق داشت این بود که یک طرف، ایران تنها بود و طرف دیگر دشمنی بود که تمام دنیا آن را تجهیز کرده بودند. مین‌هایی هم که در مناطق آلوده وجود داشت و دارد ساخت کشورهایی مانند ایتالیا، فرانسه، آلمان و بعضی‌ها نیز متعلق به اسرائیل بود، اما یک نوع از این مین‌ها که بسیار خطرناک است و تلفات زیادی از ما گرفت و دارای تراکم بیشتری است، مین ضد نفر وال‌مرا یا جهنده نام دارد که در میان بچه‌های مهندسی به مین‌های قوطی واکسی معروف است.

از ویژگی‌ و خصوصیت بارز مین وال‌مرا این است که وقتی تحریک می‌شود و به سطح بالایی آن که شاخک‌هایش قرار دارد فشار می‌آید و حالت انفجاری پیدا می‌کند از سطح زمین تا شکم نفر بالا می‌آید و منفجر می‌شود، ضمن آن که این مین دارای تعداد زیادی ساچمه است که هریک از آنها می‌تواند یک نفر را از پا دربیاورد. بیشترین تلفات ما متاسفانه هنگام پاکسازی و خنثی‌سازی این نوع مین بوده است.

بعد از جنگ اکثر یگان‌ها به منظور بازسازی و آماده‌سازی نیروهایشان از منطقه بازگشتند، اما 18 یگان رسته مهندسی ارتش تا به امروز برای پاکسازی مناطق آلوده در مناطق عملیاتی باقی مانده‌اند و تحت عنوان سه کمیته پاکسازی در ایلام و کرمانشاه و خوزستان سازماندهی شدند و از سال 67 تاکنون مشغول پاکسازی مناطق آلوده هستند. در حال حاضر در یگان‌های مهندسی و پاکسازی ارتش نفراتی وجود دارند که از اول جنگ تاکنون به عنوان رسته‌های مهندسی در مناطق حضور فعالی داشتند و همان جا هم بازنشسته شدند.

ریسک و خطر در پاکسازی میادین مین اجتناب‌ناپذیر است و در این کار اولین اشتباه آخرین اشتباه است، زیرا کار با مواد منفجره دقت عمل زیادی را می‌طلبد. رسته مهندسی در انجام ماموریت پاکسازی حدود 173 شهید و 735 جانباز تاکنون تقدیم انقلاب کرده که اکثر قریب به اتفاق جانبازان این عرصه از درصد مجروحیت بالایی برخوردارند و اغلب دو دست یا دو چشم و پاهای خود را از دست داده‌اند و صورت‌های آنها آسیب‌دیده است. متاسفانه با وجود این که ما در این کار تمامی تجهیزات ایمنی را به کار می‌گیریم، اما باز هم ضایعات و آسیب‌های انسانی هنگام پاکسازی زیاد است.

افسانه‌سادات میرحبیبی - جام‌جم