اغتشاش در سیمای بصری شهر

در چنین حالتی با کثرت شکل‌ها به نوعی متوجه می‌شوید که سیمای شهر آسیب‌دیده و نامنظم بودن آن ذهن افراد شهر را هم درگیر کرده است. در این میان باید حال افرادی را که در روز ساعت‌های زیادی را در این شهر قدم می‌زنند، پرسید.

شهر‌ها در حال رشد است، واحدهای مسکونی روز به روز با معماری خاص و رنگی متفاوت در حال افزایش است، اما سوال این است که شهرسازان و معماران به عنوان فردی که با جسم شهر سر و کار دارند، آیا تاثیر سیمای شهر را بر ذهن افراد در نظر می‌گیرند؟

نوین تولایی شهر ساز - جامعه شناس در این باره به جام‌جم می‏گوید: افراد هنگام حرکت در شهر، سیمای شهر را درک می‏کنند و با آن تماس مستقیم دارند. از این رو، طراحان شهری که با شکل شهر سر و کار دارند، ضروری است توجه خود را به عوامل بصری معطوف دارند و این نکته را فراموش نکنند، تصاویری که ذهن از محیط دریافت می‌کند، در درازمدت در زندگی فرد اثر می‌گذارد.

به گفته این شهرساز ـ جامعه‌شناس، خوانایی نظم شهری، به لحاظ بصری تصویر ذهنی روشنی در افراد ایجاد کرده و به نوعی حس هویت، امنیت، لذت و فهم از شهر و علاقه به آن را افزایش داده و این حس تعلق رابطه آنها با شهر را بهبود می‏بخشد. با طراحی شهری موفق، تصویر ذهنی قوی‌تری در شهروندان ایجاد می‏شود و این تصویر، تعامل مردم با محیط را به نحو مطلوب‌تری فراهم می‏آورد.

به گفته او در حال حاضر در شهر تهران به نظر می‏رسد که بساز و بفروش‏ها نقش پررنگ‏تری در تعیین ساختار کالبدی شهر دارند و تعدد، تضاد و آشفتگی شکل‏ها در سطح شهر به سیمای شهر آسیب می‏رساند.

افراد هنگام عبور و مرور در شهر با قاب نقاشی مواجه می‌شوند که اجزای این نقاشی هماهنگی با یکدیگر ندارد. در واقع زیبایی بناهایی که یکی در میان زیبایی چشمگیری دارند، اما به نظر می‌رسد شهر از بی‌نظمی خاصی رنج می‌برد.

تولایی در این باره می‌گوید: بناهایی ساخته می‏شود که زیبایی‌شان افراد را درگیر می‌کند، اما زیبایی این بناها از نظر معماری به تنهایی نمی‏تواند شهری منسجم و بدون ناهماهنگی بصری به وجود آورد. در واقع گاهی یک پیروزی معماری، یک شکست شهری محسوب می‏شود. نکته اساسی این است که شهرسازان نمی‏خواهند در آرایش فضایی شهر بی‏نظمی ایجاد کنند، اما بسیاری از ناهماهنگی‏های موجود در شهر زیر نقاب آفرینش نظم صورت می‏گیرد.

این استاد دانشگاه تاکید می‌کند: شهرسازان و مسئولان شهری برای جلوگیری از تشدید چندگانگی در شکل شهرها نیازمند افزایش انسجام این اجزای جدید و پراکنده در کنار اجزای قدیمی شهر هستند که در این صورت می‏توانند یک کل منسجم را فراهم آورند. این نکته را نباید فراموش کرد که هر جامعه‌ای با شکل شهر، آرزوها و ارزش‌های روزگار خود را در تاریخ ثبت می‌کند.

کنار هم قرار دادن شهر قدیم در کنار شهری که تازه متولد می‌شود، شیوه‌ای است که شاید می‌توان گفت شهرسازان ما نتوانسته‌اند به آن جامه عمل بپوشانند خصوصا که بساز و بفروش‌ها هم حتی لحظه‌ای به این امر فکر نکرده‌اند. آنچه در سطح شهر تهران دیده می‌شود این است که گذر زمان و ساخت و سازها در سطح شهر، تهران جدید را از تهران قدیم جدا کرده است.

تولایی می‌گوید: گذشت زمان نباید اثر مثبت تاریخی اجزای شهرها را از بین ببرد. گاه لازم است با حفظ بافت قدیمی شهرها و انتقال آن به آینده به نوعی باعث حفظ هویت ساکنان شهر شد، به این طریق بیننده شهر، شکاف ناگهانی و ناهماهنگی بارز میان ساخت و ساز قدیم و جدید را حس نمی‏کند.

وی ادامه می‌دهد: خوانایی نظم شهری، به لحاظ بصری تصویر ذهنی روشنی در افراد ایجاد کرده و به نوعی حس هویت، امنیت، لذت و فهم از شهر و علاقه به آن را افزایش داده و این حس تعلق رابطه آنها با شهر را بهبود می‏بخشد. در واقع با طراحی شهری موفق تصویر ذهنی قوی‌تری در شهروندان ایجاد می‏شود و این تصویر، تعامل مردم با محیط را به نحو مطلوب‌تری فراهم می‏آورد.

در حال حاضر در شهر تهران به نظر می‏رسد که بساز و بفروش‏ها نقش پررنگ‏تری در تعیین ساختار کالبدی شهر دارند و تعدد، تضاد و آشفتگی شکل‏ها در سطح شهر به سیمای شهر آسیب می‏رساند.

به گفته این شهرساز ـ جامعه‌شناس، افراد هنگام حرکت در شهر، سیمای شهر را درک می‏کنند و با آن تماس مستقیم دارند. از این رو، طراحان شهری که با شکل شهر سر و کار دارند، ضروری است توجه خود را به عوامل بصری معطوف دارند که بر ناظر اثر می‏گذارد و این نکته را فراموش نکنند، تصاویری که ذهن از محیط دریافت می‌کند، در درازمدت در زندگی فرد اثر می‌گذارد.

تولایی با اشاره به این که سیمای شهر در افراد احساس امنیت و عدم امنیت ایجاد می‏کند، می‏گوید: اجزایی که در فضای شهرها قد برافراشته‌اند، زمانی شکل خوبی در ذهن فرد پیدا می‏کند که به فرد احساس امنیت هم بدهد. در واقع طراحان شهری لازم است به افراد تجارب ارزنده‏ای از شکل شهر را ارائه دهند و شرایطی را فراهم کنند که فرد با جهان خارج خود رابطه مطلوبی پیدا کند و آسیب‏های بصری کاهش یابد.

دکتر حسین ابراهیمی مقدم، روان‌شناس بالینی و استاد دانشگاه درباره نبود نظم سیمای بصری به جام‌جم می‌گوید: آلودگی دیداری در درازمدت منجر به ناهنجاری رفتاری، بیماری‌های روانی و اختلالات رفتاری می‌شود. زمانی که هنگام خروج از منزل افراد با صحنه‌های زیبایی مواجه می‌شوند، احساس بهتری دارند و به نوعی دنیای اطراف را منظم‌تر می‌بینند. احساس اعتماد به نفس و زندگی در محیط منظم سبب خواهد شد، فکر افراد منظم شود.

در نظر بگیرید اگر قفسه‌های اتاقی که در آن روز خود را سپری می‌کنید، نامنظم باشد و اتاق‌تان از رنگ وفضای خوبی برخوردار نباشد به چه میزان روی روان شما تاثیر خواهد گذاشت. اولین اتفاقی که رخ می‌دهد این است که در دنیای نامنظم نمی‌توان افکار منظم داشت.

وقتی درباره سیمای بصری شهر حرف می‌زنید، نکته حائز اهمیت این است که از زندگی در شهری که در آن زندگی می‌کنید، چه تصویری در ذهن‌تان خودنمایی می‌کند؟

ابراهیمی مقدم در این خصوص می‌گوید: افراد در طول روز 90 درصد اطلاعات خود را از طریق دیدن دریافت می‌کنند. همچنین انسان‌ها به نوعی بیش از این‌ که با شیوه‌های دیگر بیاموزند، از طریق دیدن یاد می‌گیرند.

در زندگی روزمره طرح‌ها و نقش‌ها در ذهن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. وقتی به خاطرات مراجعه می‌کنید، خاطرات تصویری و دیداری اولین مواردی است که به یاد می‌آورید. نگاه کردن به دیوارهایی که نظم و هارمونی بین رنگ‌هایشان دیده می‌شود و استفاده از رنگ‌های شاد، سبب می‌شود فرد احساس غرور و انبساط خاطر کند.

وی با اشاره به این موارد ادامه می‌دهد: اگر فرد آنچه از محیط دریافت می‌کند و تصاویری که می‌بیند، مبهم باشد، در ذهن استفهام به وجود می‌آورد. همچنین تصاویر بهم خورده یا اضطراب‌آور و نبود تقارن در سیمای بصری شهر، احساس مبهم و ناخوشایندی ایجاد و ذهن را دچار تشویش و بهم خوردگی می‌کند.

به گفته این روان‌شناس، هنگامی که در شهر قدم می‌زنید، سه گروه را در کنار خود درمی‌یابید، زنان، مردان،کودکان. مردها نسبت به خانم‌ها از طریق دیدن دنیای اطراف را دریافت می‌کنند.پژوهش‌ها نشان می‌دهند میزان ادراک بینایی در خانم‌ها قوی‌تر است.

خانم‌ها می‌توانند با نگاه کلی از دنیای پیرامونشان اطلاعات مناسبی دریافت کنند و واکنش نشان دهند، اما مردها بیشتر نگاه می‌کنند اما کمتر متوجه نکات جزئی می‌شوند. به نوعی می‌توان گفت مردها حس بینایی‌شان قوی‌تر بوده، اما درک آنها کمتر است.

طبیعت، هنر خداوند است و ذهن انسان برای شکل دادن به شهر باید از قوانین و روند‌های طبیعت پیروی کند. ابراهیمی مقدم در این خصوص می‌گوید: به‌کارگیری و استفاده از آنچه در طبیعت موجود است در فضای شهری بیشترین میزان رنگ را در اختیار ما قرار می‌دهد. آب در دنیای مادیات هم یکی دیگر از موارد است که در کنار آن آبادانی و آرامش را می‌توان تجربه کرد.

فرد زمانی که در شهر حرکت می‌کند، سیمای شهری یا او را تشویق می‌کند تا بیشتر در محیط بماند یا این که آنقدر محیط برایش دلهره‌آور است که احساس امنیت نمی‌کند.

به گفته این استاد دانشگاه، به طور کلی فردی که در محیط منظمی زندگی می‌کند، غیرمستقیم احساس امنیت می‌کند. مطالعات نشان می‌دهند که وقتی افراد در محیطی هستند که احساس‌های دیداری خوشایند دارند، بحث انفاق و کمک کردن آنها به دیگران افزایش می‌یابد. همچنین لازم است، هر یک از افراد جامعه از مکان زندگی خود شروع کنند و در و دیوارهای محل زندگی خود را نظم بخشند؛ در درجه اول اتفاقی که می‌افتد این است که در هر مکانی افراد احساس کنند، در آن نقش دارند و نظرشان مثمرثمر است و اجرایی می‌شود، مطمئنا در نظم آن سهیم خواهند بود.

مردم در این صورت نسبت به مکانی که زندگی می‌کنند، احساس هویت می‌کنند و خود را در آن دخیل می‌دانند و با آن محیط زندگی‌شان را به دیگران معرفی می‌کنند.