چراغانی ستاره‌ها برای کاروانسرای عین‌الرشید

یکی از مشهورترین کاروانسراهای کویری ایران کاروانسرای عین‌الرشید است که دیدن آن را به همه دوستداران تاریخ و طبیعت و بویژه علاقه‌مندان کویر توصیه می‌کنیم. با یک برنامه‌ریزی مناسب به سادگی و با صرف یک روز زمان می‌توان از تهران حرکت کرده و این بنای تاریخی را در دل کویر به تماشا نشست. کاروانسرای عین‌الرشید به فاصله 79 کیلومتری ورامین و در داخل کویر و در دو کیلومتری غرب کاروانسرای شاه عباسی قصر بهرام واقع شده است. بنا از آجر و پی آن از لاشه سنگ است و نقشه کلی آن حالت چهار ایوانی داشته و ورودی اصلی آن از جهت شرق تعبیه شده است.

سر در ورودی بنا دارای تزئینات و گره‌های آجری است و براساس بقایای اندک کاشی که روی آن باقی مانده است، باید گفت که دیواره‌های کاروانسرا در گذشته دارای تزئینات آجر و کاشی بوده است.

پس از ایوان ورودی به یک فضای هشتی مانند می‌رسیم که از طرفین آن شبستان‌هایی ادامه دارد و کل بنا را دور زده و به عنوان حد فاصل میان حیاط مرکزی و حجره‌های آن با دیواره‌ها عمل می‌کند.

در داخل این شبستان مسقف، فرورفتگی‌های حجره مانندی وجود دارد که در داخل آنها طاقچه‌ها و طاق‌نماهایی تعبیه شده است. از طریق این شبستان‌ها می‌توان به فضای مدور و توخالی میان برج‌ها دسترسی پیدا کرد که دارای گنبد‌های کم‌خیز و عرقچین مانندی هستند.

به دلیل موقعیت خاص بنا در میان بیابان ساختمان و معماری آن بی‌شباهت به قلعه نیست. دیواره‌های بنا شامل شش برج و باروهای میان آن است. از این شش برج، دو برج در ضلع غربی مرمت نشده و به همان شکل اولیه وجود دارد.

در طرفین ایوان شرقی از حیاط مرکزی، دو راه‌پله به سمت بام بنا راه دارد. در سقف دالان و در فواصل دو الی سه متری نورگیر‌هایی بر فراز گنبدی کم‌ارتفاع تعبیه شده است.

در جریان عملیات مرمتی، تمامی حیاط کاروانسرا به عمق یک متر خاکبرداری شده و کف تمامی حجره‌ها و ایوان ورودی شناسایی شده است. در ادامه کار‌های گمانه‌زنی و پیگردی اطراف بنا آب‌انبار بزرگی با دیواره آجری شناسایی گردید که پله‌های ورودی آن سالم باقیمانده است. این آب‌انبار در حال حاضر فاقد سقف است.

آب این آب‌انبار از طریق چشمه‌ای تامین می‌شد که در فاصله کمی از آن در غرب قرار داشت و به وسیله لوله‌های سفالین و تنبوشه‌های مربوطه به آب انبار هدایت می‌شد.

تمامی بنای عین‌الرشید از آجر ساخته شده در نتیجه با بنای قصر بهرام از نظر مصالح به کار گرفته شده دارای تفاوت اساسی است.

آرش کیوانی