تحلیلی بر وضعیت پژوهشی فناوری زیستی در کشور

الف- بخش ستادی
در ایران ، سنگ بنای اولین موسسه تخصصی برای پژوهش در رشته فناوری زیستی پژوهشکده بیوتکنولوژی سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران سال 1369 گذارده شد؛ همچنین سال 1374، بحث ایجاد تشکیلات ستادی برای تقویت و هماهنگی فعالیت ها در ریاست جمهوری مطرح شد که با تشکیل شورای پژوهش های علمی کشور در سال 1375، کمیسیون بیوتکنولوژی به عنوان یکی از 11واحد آن شورا، جایگاه رسمی در کشور یافت.
بنا بر اهداف برنامه سوم توسعه و بنا بر دستور رئیس جمهوری ، کمیته ملی فناوری زیستی سال 1379تشکیل شد که این کمیته تاکنون کمیسیون های تخصصی مربوط را تعریف کرده و طرحی را برای تدوین راهبرد ملی فناوری زیستی کشور در کوتاه مدت و درازمدت به تصویب رسانده است.
ایجاد شبکه های ژنتیک ملکولی و پزشکی و فناوری زیستی پزشکی در وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی نیز تلاشهایی برای تقویت و همکاری و هماهنگی بین پژوهشگران فناوری زیستی پزشکی است.
اگرچه انجمن های علمی - تخصصی هنوز نقش اصلی خود را ایفا نمی کنند، ولی شکل گیری و فعالیت انجمن بیوتکنولوی جمهوری اسلامی ایران و انجمن ژنتیک ایران نیز اقداماتی برای هدایت و نظارت بر سیاست های کلان فناوری زیستی در کشور محسوب می شوند.

ب- موسسات دولتی
براساس نتایج بررسی شده طی سالهای 1370-76، 46 واحد شامل مراکز پژوهشی و دانشکده های علوم ، کشاورزی و پزشکی دانشگاه ها درخصوص تحقیقات مرتبط با فناوری زیستی فعالیت می کنند.
بر طبق این آمار، در این مراکز کمتر از 500 نفر پژوهشگر که تنها حدود 200 نفر آنان دارای مدرک دکتری هستند، مشغول انجام حدود 300 طرح پژوهشی بوده اند.
اگرچه این آمار کمی قدیمی بوده و نیاز به بازنگری دارند، ولی حتی با دو برابر کردن ارقام مندرج بازهم یکی از دلایلی اصلی عدم پیشرفت کشور در بهره گیری از فناوری زیستی روشن می شود.
در همه جای دنیا، نقش نیروی انسانی در پیشبرد اهداف هر سازمان بیش از ساختمان ، تجهیزات ، بودجه و دیگر امکانات است. در ایران ، به دلیل فقدان زیرساخت های مناسب در تمامی بخشها، بویژه در بخش پژوهش ، نقش نیروی انسانی دوچندان است.
ج - موسسات خصوصی
این که چند درصد و اصولا چه سهمی از پژوهش فناوری زیستی در ایران بر دوش بخش خصوصی است ، بدرستی مشخص نشده است ؛ اما تعداد و روند فعالیت شرکتهای خصوصی حکایت از سهمی اندک در این بخش دارد، هرچند همین تعداد نیز با مشکلات عدیده ای دست به گریبان هستند.
فقدان قوانین حمایتی و انگیزه دهنده ، عدم پشتیبانی قضایی حقوق مالکیت فکری ، عرضه فراوان شرکتهای خارجی و ترجیح مصرف محصولات خارجی به داخلی ازجمله مهمترین دلایل کمرنگ بودن حضور شرکتهای خصوصی در این عرصه است.


عملکرد پژوهش فناوری زیستی در کشور

با این که روند رشد تولید منابع علمی در 20سال گذشته امیدبخش بوده است ، اما هنوز در مقام مقایسه با دیگر کشورهای در حال توسعه ، ایران از این لحاظ جایگاه مناسبی ندارد.
به طور کلی ، با وجود رشد حدود 287برابر در اعتبارات بخش پژوهش کشور در 20سال گذشته (بین سالهای 1360-1380)، رشد تعداد مقالات تنها 8/5برابر بوده است.
با وجود این فناوری زیستی در مقایسه با دیگر رشته های گروه فنی و مهندسی در کشور از حیث سهم تولید علمی ، علی رغم جوان و نوپا بودن ، در رتبه هشتم و بالاتر از رشته هایی چون مهندسی کامپیوتر، نساجی ، برق ، ساختمان ، نفت ، مهندسی پزشکی ، هسته ای و هوافضا قرار گرفته که نشاندهنده فعالیت نسبی محققان فناوری زیستی در این خصوص بوده است.
تولیدات فناوری زیستی در کشور را می توان به عنوان محکی برای معیارسنجی تحقیقات بویژه تحقیقات کاربردی مورد استفاده قرار داد.
بر طبق آمار، بیشتر پتانسیل تولیدات فناوری زیستی که از پژوهش در مراکز داخلی به دست آمده اند قابل گروه بندی در کشت بافت ، داروی نوترکیب ، کیت های تشخیصی و فرآورده های میکربی است که باید در سیاستگذاری های پژوهش و تولید مدنظر قرار گیرند؛ البته گفتنی است که سهم بخش خصوصی در تحقیقات کاربردی و به تبع آن تولیدات فناوری زیستی قابل توجه و تنها مواردی که تحقیق و تولید در بخش خصوصی صورت گرفته، در زمینه کشاورزی یا تولید مواد آزمایشگاهی (آنزیم و کیت) است.
این موارد شامل همه تولیدات فناوری زیستی کشور نیست ، اما به نظر می رسد چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی ، مرحله انتقال فناوری از مراکز تحقیقاتی به صنعت بشدت دچار مشکل است و شرکتهای مختلف از این نظر با مشکلات عدیده ای دست و پنجه نرم می کنند؛ مشکلاتی از قبیل کمبود نقدینگی و بودجه ناکافی ، عدم وجود یا کمبود قوانین حمایتی و انگیزشی از قبیل قوانین گمرکی و مالکیت فکری ، قوانین دست و پاگیر، نامشخص بودن روال انتخاب پروژه ها، فقدان استانداردهای لازم برای تعیین کیفیت و صدور مجوز برای عرضه محصولات فناوری زیستی که از مهمترین عوامل موثر در عدم رغبت به تولید هستند.

دکتر محمد علی ملبوبی
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات مهندسی ژنتیک و فناوری زیستی