موسیقی هند جهانی شد، ‌چرا موسیقی ایران نشود

از چه زمانی فعالیت در زمینه موسیقی را شروع کردید؟

نواختن پیانو را از کودکی و در ایران شروع کردم. استادم یکی از نوازندگان مجارستانی بود که در ارکستر سمفونیک ملی کار می‌کرد. بعد هم که به فرانسه رفتم و در زمینه مهندسی هیدرولیک درس خواندم. در 19 سالگی دوره‌های آهنگسازی دیدم و نواختن پیانو و آواز را هم ادامه دادم.

به موسیقی باروک علاقه داشتم و جزو چند گروه مختلف کرهای آوازی بودم و هنوز هم این علایق را در کارم حفظ کرده‌ام. از سال 1994 به ایران بازگشتم.

زمینه موسیقی در اروپا و ایران متفاوت است. امکانات و تعداد گروه‌ها در این کشورها بیشتر از ایران است. می‌دانستم کار کردن موسیقی آن هم با زمینه غربی در ایران سخت است، اما یکی از مواردی که باعث شد بیایم موسیقی بود. تردیدهایم را کنار گذاشتم و آمدم. پیش‌بینی نمی‌کردم بمانم، آمدم و خیلی سریع با اهالی موسیقی آشنا شدم و فعالیتم را شروع کردم و ماندگار شدم.

بگذارید ابتدا درباره کار خودم توضیح دهم. کارهایی که من می‌سازم بیشتر به موسیقی اروپایی نزدیک است، اما به 2 دلیل باید از موسیقی ایرانی نیز بهره بگیرم و به شکل تلفیقی کار کنم.

اول این‌که من اینجا و در این کشور زندگی می‌کنم و برای این‌که بتوانم اثر خوبی برای مردم کشورم خلق کنم باید از موسیقی ایرانی استفاده کنم. دلیل دیگر هم این‌که موسیقی ایرانی بی‌نهایت غنی و ارزشمند است و نمی‌توانم در روند کار آن را نادیده بگیرم. من لزوما دنبال تلفیق موسیقی نیستم و این اتفاق به صورت طبیعی در کارهای من ایجاد می‌شود.

موسیقی سنتی ایران یک باغچه قدیمی است و قطعا باید هنرمندان آن را حفظ کنند، اما دلیل نمی‌شود که این افراد اصالت را به خود بدهند، از طرف دیگر فراموش نکنیم موسیقی سنتی هم مانند هر سنت دیگری نیاز دارد که تغییر پیدا کند، چون اگر حرکتی نکند و بایستد رفته رفته می‌میرد.

باید یادمان باشد هر چیزی که ایستا باشد از بین می‌رود. استاد علیزاده سنت قدیمی را حفظ کردند و راه تازه‌ای به سنت دادند و توانستند دریچه‌ها‌ی تازه‌ای باز کنند.

موسیقی تلفیقی در حال ساخت و ساز و تجربه است. همان قدر که ممکن است به بن بست برسد و احتمال موفقیت نیز دارد. البته به نظر می‌رسد موفق شود و میان انبوه مخاطبان موسیقی جایی برای خود باز کند چون در حال حاضر می‌بینیم که راه خود را باز می‌کند و جلو می‌رود.

در کل هنر نیاز به تجربه دارد.

هر قدر بیشتر بشنویم و بیشتر موسیقی بسازیم، در مسیر بهتری خواهیم افتاد. به دست آوردن تنوع موسیقی سخت است و باید تجربه‌ها‌ی زیادی داشت تا به این رسید که کدام آثار شایسته ماندگاری است.

موسیقی زبان جهانی مشترکی است و می‌توان میان موسیقی کشورهای مختلف این زبان مشترک را پیدا کرد. به نظر من بستن مرزهای فرهنگی درست نیست، چون فرهنگ‌ها‌ مرزی ندارند. ایجاد محدودیت‌ها‌ی فرهنگی باعث می‌شود موسیقی ایرانی همین جا تمام شود و نتواند جهانی شود. اگر موسیقی ایرانی فرصت این را پیدا کرده بود که در جهان ارائه شود، بین‌المللی می‌شد. این اتفاقی است که برای موسیقی هند رخ داد.

دلایل تاریخی دارد. دهه 60 و 70 میلادی اروپایی‌ها‌ و آمریکایی‌ها‌ گرایش زیادی به بودیسم و هندوئیسم پیدا کردند و سفرهای زیادی به این کشور داشتند. همین موضوع باعث شد موسیقی این کشور به دیگر کشورها وارد شود. البته موسیقی اروپایی در هند کمتر نفوذ دارد تا ایران.

بله. حرفتان را می‌پذیرم، فرهنگ هند انعطاف‌پذیرتر است. به دلیل این‌که فقط اروپا سراغ هند نرفت، بلکه هند نیز تا جایی که به سنت‌ها‌ی موسیقایی‌اش لطمه نخورد به موسیقی اروپا نزدیک شد و توانست پیشرفت کند.

شک نکنید که این‌طور است. این محدودیت فرهنگی خوبی‌ها‌یی هم داشته و در نتیجه آن ما توانسته‌ایم باغچه قدیمی موسیقی‌مان را حفظ کنیم. این باغچه قدیمی در هند در حال دگرگون شدن است و بزرگان موسیقی سنتی این کشور سعی دارند با حمایت از جوانان جلوی این اتفاق را بگیرند. این را هم بگویم همین محدودیت‌ها‌ لطمه‌ها‌ی جدی را هم به گوش مخاطبان موسیقی وارد کرده‌اند.

محدودیت‌ها‌ی این عرصه نه تنها جلوی ورود آثار خارجی خوب را گرفته‌اند، بلکه اجازه ورود موسیقی‌ها‌ی بد را هم داده‌اند. در واقع این محدودیت‌ها‌ موجب شده‌ است آثار خوب موسیقی جهان به گوش مخاطب ایرانی نرسد و وارد کردن این موسیقی‌ها‌ به دست قاچاقچیان بیفتد.

قاچاقچی که آثار باخ و موتسارت را وارد نمی‌کند! او هرچه دستش بیاید به کشور می‌آورد و به ذائقه مخاطب آسیب وارد می‌کند. فیلتری که ایجاد شده جلوی چیزهای خوب و بزرگ را گرفته، اما خرده‌ریزها براحتی از آن رد می‌شوند و به داخل کشور می‌آیند! مخاطب هم به تصور این‌که ‍CD اورجینال می‌خرد بابت آنها هم هزینه پرداخت می‌کند و هم در واقع چیزی عایدش نمی‌شود!

با سینما رفتن میانه خوبی ندارم و کم پیش می‌آید برای تماشای فیلمی به سینما بروم، اما به ساخت موسیقی فیلم علاقه خاصی دارم. از طرف دیگر من همیشه انجام دادن کارهای مشترک یا تلفیقی را دوست دارم و در شکل‌گیری و فعالیت گروه موسیقی نور هم می‌توان این علاقه مرا مشاهده کرد.

بله. من هم می‌توانستم مانند دیگران خودم آهنگسازی کنم و گروه برای اجرا داشته باشم، اما ترجیح دادم کاری تلفیقی انجام دهم و هم اکنون با یک گروه 9 نفری در حال فعالیت هستم که 3 نفر از آنها هم خارج از ایران هستند. البته هماهنگی این افراد با هم کمی دشوار است، اما چون به این شیوه کاری علاقه دارم با آن کنار می‌آیم.

در ساخت موسیقی فیلم بین این دو دیدگاه هستم. چون معتقدم ساخت موسیقی فیلم و همچنین برخورد مخاطبان با آن نسبی و سلیقه‌ای است. نمی‌توان درباره میزان وجود یک موسیقی نظر قطعی داد. ممکن است کسی بشنود و بگوید موسیقی بر فیلم غالب است و دیگری بشنود و بگوید میزان موسیقی کم است. هر کسی هم دلیل خوبی داشته باشد، بنابراین نمی‌توان نظر قطعی داد.

ساخت موسیقی فیلم یک نوع ریسک یا کار دشواری است چون ممکن است تنها در یک قسمت به خاطر این‌که کارگردان و آهنگساز نتوانند همدیگر را درک کنند، کار به جای خوبی نرسد. متاسفانه هنوز اغلب کارگردان‌ها‌ی ایرانی نتوانسته‌اند به جایی برسند که به یک آهنگساز اعتماد کنند و به همین خاطر هم به جای خوبی نمی‌رسند. وقتی کارگردان کسی را برای ساخت موسیقی فیلمش انتخاب می‌کند باید به کار او اعتماد کند و بداند که موسیقی این توانایی را دارد که اثرش را زیباتر کند.

هر کارگردان روش خاص خودش را دارد، اما قبول کنید برای این‌که بتواند به نتیجه خوبی برسد باید به آهنگساز اعتماد کند. کم پیش می‌آید که یک کارگردان بتواند به تو بگوید چه می‌خواهد و بعد دخالتی در روند ساخت موسیقی نداشته باشد. بعد هم حاضر باشد از طرف آهنگساز بشنود که من جور دیگری فکر می‌کنم و کارهای شما را زیر و رو کردم.

90 درصد زندگی روزمره ما فیلم است. ما هم در همین مصاحبه در حال بازی کردن یک فیلم هستیم. وقتی موسیقی روی فیلم قرار می‌گیرد آن را متفاوت می‌کند و تمایزی بین فیلم و زندگی واقعی ایجاد می‌کند. موسیقی تخیلی را در فیلم برای مخاطب ایجاد می‌کند. البته نمی‌توان تخیل بیننده را کنترل کرد، اما در هر صورت موسیقی فیلم باید ادامه کلام باشد و بتواند مفهوم فیلم را برساند. برخی هنوز هم تصور می‌کنند که موسیقی قرار است به فیلم مارک بزند و مثلا با ریتم خود نشان دهد جایی که قرار است اتفاقی بیفتد را نشان دهد. این موسیقی به درد نمی‌خورد.

ببینید، اصولا کار یک آهنگساز تنها نوشتن یک قطعه موسیقی نیست، ‌بلکه ایجاد رنگ صوتی و ترکیب سازهای مختلف نیز وظیفه اوست و این جذابیت‌های آهنگساز بودن است. من سعی دارم که ذهنیت صوتی‌ام را در هر اثری به نتیجه برسانم. پیش از کنعان با نیما علیزاده تجربه‌های فراوانی داشته‌ام و انتخاب ساز رباب، ‌انتخاب نواختن با نیما علیزاده هم هست. ساز رباب به ‌عنوان یک ساز ایرانی که در یک فیلم ایرانی می‌آید، برای اجرای موسیقی ایرانی استفاده شده است.

فکر می‌کنم موسیقی فیلم در خارج از ایران بهتر درک شده و حتی قبل از این‌که فیلمبرداری را شروع کنند برای موسیقی برنامه‌ریزی می‌کنند، اما اغلب کارگردان‌ها‌ی ایرانی خیلی دیر به فکر ساخت موسیقی فیلم می‌افتند. متاسفانه در این زمینه برنامه‌ریزی خوبی ندارند و اگر هم کار خوبی تولید شود می‌توان آن را یک اتفاق دانست.

(کمی مکث) انتخابش سخت است.

(با خوشحالی) احتمالا موسیقی فیلم «کنعان» را انتخاب کرده‌اند. در روند ساخت موسیقی این فیلم اتفاقی افتاده که دست من نیست. می‌توانم بگویم با حضور ذهن کامل این را نساختم و نمی‌دانم خلاقیت موجود در آن از کجا آمد.

البته یک کار دیگرم را هم خیلی دوست دارم که برای فیلم «نگاه» ساخته شده است. البته فیلم مطرحی نیست و در ایران هم اکران نمی‌شود. این کار را هم خیلی دوست دارم و چون جنس موسیقی‌اش به گونه‌ای است که می‌توان آن را بدون فیلم هم شنید بزودی آن را در قالب یک آلبوم منتشر خواهم کرد.

تا حدی بله.

چون آقای حقیقی برخوردشان با مقوله موسیقی فیلم در مقایسه با دیگر کارگردانان متفاوت بود و علاوه بر این‌که دستم را در روند کار باز گذاشتند، خودشان هم خیلی وقت گذاشتند و همراهی‌ام کردند.

حقیقی هم نگاهش به مقوله موسیقی فیلم نگاه ایرانی نبود. حرفه‌ای‌ها‌ی بازیگری سناریونویسی همه در سینمای‌ ها‌لیوود هستند.

نظر شما درباره موسیقی این فیلم چیست؟

تجربه خوبی بود و خوشحالم که برای فیلم یک کارگردان بزرگ موسیقی ساخته‌ام، ولی از نظر اهمیت موسیقی برایم تجربه خوبی نبود. چون وقتم کم بود و دستم هم در کار باز نبود. آقای مهرجویی ایران نبود و به او دسترسی نداشتم.

نوشتن یک سمفونی مانند کشیدن نقشه یک بناست. این‌که بدانی نت‌ها‌ را چگونه کنار هم قرار دهی که بنای آن سر مخاطب فرو نریزد کار بسیار دشواری است. اگر یک جای کار یک بنا بلنگد آن ساختمان فرو می‌ریزد، موسیقی هم همین حالت را دارد.

من هیچ وقت نمی‌گویم می‌خواهم یک سمفونی بنویسم، چون همیشه برای شروع کارم اول یک پارامتر غیرموسیقایی پیدا می‌کنم و در مرحله بعد سراغ نوشتن می‌روم. در کل به شباهت و قرابت‌ها‌ی میان معماری و موسیقی خیلی معتقدم و در حال ساخت یک مستند موسیقایی راجع به بناهای اصفهان هستم. پیش از این‌که چنین ایده‌ای به ذهنم برسد به این فکر می‌کردم که درباره مولانا یا فردوسی اثری تولید کنم، اما دیدم این موضوعات تکراری هستند و خیلی روی آنها کار شده است. چون عاشق اصفهان هستم تصمیم گرفتم درباره معماری بی‌نظیر این شهر اثری بسازم و قطعاتم را بر اساس بناهای خاص اصفهان که معماری بی‌نظیری هم دارند بنویسم.

موضوع اجرای ما در جشنواره فز، عمر خیام است. قطعاتی را بر اساس رباعیات خیام اجرا می‌کنیم. البته سال گذشته سالار عقیلی هم در این جشنواره اجرای خوبی داشت و باعث افتخار موسیقی کشورمان شد.

گروه نور بعد از جشنواره فز در جشنواره «شرقی‌ها‌» - که در یک روستای سنتی فرانسه کنار رودخانه لوار برگزار می‌شود - حضور پیدا می‌کند و در کنار دیگر گروه‌ها‌ی موسیقی شرقی اجرای موسیقی خواهد داشت.

کنسرت‌ها‌ی ایرانی خوبی در خارج از کشور و بخصوص فرانسه برگزار می‌شوند و اجراهای خوبی دارند. کاش مسوولان کمی انعطاف به خرج دهند و با برگزاری بیشتر کنسرت‌ها‌، فضا را برای درخشش موسیقی ایران در جهان فراهم کنند.