تورم، مهمترین مسأله اقتصاد ایران است

من فکر می‌کنم برابری نرخ ارز با نرخ‌های دیگر مربوط به اختلاف نرخ تورم می‌شود. حدود 6 سال پیش که نرخ ریال به دلار حدود 850 تومان بود بانک مرکزی توانست آن را تنظیم کند و این نرخ حداکثر تا 900 تومان افزایش پیدا می‌کرد. آنچه مهم است اختلاف تورم بین ایران و خارج است که ریشه بسیاری از مشکلات به شمار می‌رود. طبق آمار بانک مرکزی، نرخ تورم در ایران طی شش، هفت سال گذشته حدود 12 الی 15 درصد در سال نوسان داشت. در صورتی که تورم در کشورهایی که شرکای تجاری ایران هستند، حدود 2 الی3درصد بیشتر نبوده است. این اختلاف تورم خود به خود ازطریق تعادل قیمت‌های کالا در داخل و خارج موجب می‌شود که در داخل فشار بر نرخ ارز وارد شود. بنابراین اگر هم تحریم نمی‌بود نرخ ارز باز هم متزلزل می‌شد. البته نوسانات ارز با روند فرق می‌کند. ممکن است نرخ ارز نوسان داشته باشد و بالا و پایین برود ولی در یک رنج معقول ثابت بماند در حالی که نرخ ارز نه‌تنها در عرض 6 ماه گذشته تلاطم بیش از حد معمول داشته بلکه میزان قدرت خرید به ریال نسبت به دلار هم به میزان قابل ملاحظه‌ای کاهش پیدا کرده است بنابراین روند هم به طرف پایین بوده است. به نظر من عامل اصلی این نوسانات در ایران مساله تورم است.

بله، اگر تورم ادامه پیدا کند باز هم همین داستان را خواهیم داشت. باز هم تاکید می‌کنم مهم‌ترین مساله در ایران مساله تورم است چرا؟ برای این‌که تورم تمام سیاست‌های سرمایه‌گذاری، سیاست‌های مربوط به بازنشستگی افراد و این‌که سرمایه‌گذاران به چه طریق برنامه اقتصادی خودشان را تنظیم کنند تماما با مشکل مواجه می‌کند. بنابراین اگر تورم در یک کشور بالا باشد نه‌تنها اثر منفی روی ارز خواهد داشت بلکه عواقب دیگری هم دارد که کارایی اقتصاد را پایین می‌آورد، اطمینان را در زمینه‌های سرمایه‌گذاری کاهش می‌دهد و سرمایه‌گذاران به جای کارهای تولیدی به دنبال کارهای سفته‌بازی می‌روند که از افزایش تورم بهره‌مند شوند.

ببینید در این زمینه باید بسیار دقیق عمل کرد. اگر کارایی تولید در یک قسمت پایین باشد، با حمایت مصنوعی از آن واحد تولیدی مساله حل نخواهد شد. ولی حمایت از صنعتی که کارا است و خوب عمل می‌کند به نظر من بسیار مهم است و این صنعت باید حتما مورد حمایت قرار گیرد یعنی ما نباید از صنعتی حمایت کنیم که کارایی را برای تولید و رقابت با صنعت داخلی و خارجی ندارد. این از نظر کل اقتصاد درست نیست. ممکن است برای آن صنعت به طور مستقیم و غیرمستقیم این نوع سیاست کمک کند ولی آیا برای کل اقتصاد کشور هم کمک حال خواهد بود؟ اگر آن صنعت با حمایت غیراصولی کالاهای خود را بسیار بالاتر از هزینه‌های معقول به فروش برساند، مسلما مصرف‌کننده ایرانی متضرر خواهد شد. لذا حمایت از تولید داخلی باید سنجیده باشد. البته نباید فراموش کرد که بعضی صنایع باید مورد حمایت جدی قرار بگیرند که صنایع نوپا از جمله این صنایع هستند و مانند جوانی که برای پیشرفت نیاز به حمایت دارد باید از این صنایع هم حمایت صورت گیرد اما نباید به گونه‌ای باشد که آن صنعت به این حمایت‌ها وابسته شود.درست مانند یارانه‌ها که در گذشته می‌گفتند برای اقتصاد لازم است اما بالاخره به جایی رسیدیم که دیدیم دیگر نمی‌شود رویه گذشته را ادامه داد. حمایت از تولیدات داخلی باید فکرشده و سنجیده باشد طوری که صنعت بعد از مدتی بدون حمایت بتواند روی پای خود بایستد و جای خود را در بازار پیدا کند. شفافیت سیاست‌های اقتصادی به کسانی که تولید می‌کنند اجازه می‌دهد تا برنامه‌ریزی اقتصادی داشته باشند.

در زمینه بحث یارانه از لحاظ اقتصادی اگر برنامه‌ای را مرحله‌ریزی کردیم درست آن است که مراحل آن را ادامه بدهیم. چرا؟ برای این‌که اگر این رویه را ادامه ندهیم نهادها و مجموعه‌هایی که مایل به ادامه این اقدام نیستند، در مدتی که طرح متوقف است خود را تقویت می‌کنند و اجازه نمی‌دهند که مرحله بعدی قانون اجرا شود. در نتیجه کار تا مدت زیادی عقب می‌افتد. لذا اگر هدف این است که نظام یارانه را در ایران اصلاح کنیم و کشور به سمتی برود که کارایی نظام تولیدی و مصرفی اقتصاد افزایش پیدا کند تا مساله تورم را هم بتوانیم حل کنیم باید این راه ادامه پیدا کند. در غیر این صورت از لحاظ اقتصادی اگر قرار بر این است که اجرای هدفمندی یارانه‌ها عقب بیفتد باید روشن شود تا چه مدت عقب خواهد افتاد و چرا. برنامه‌های اقتصادی حتما باید روشن و شفاف باشد. این برمی‌گردد به مسائلی که قبلا عرض کردم. اگر ما مدام سیاست‌های خود را تغییر دهیم این ایجاد عدم اطمینان در اقتصاد می‌کند. کسانی که مخالف ادامه اجرای قانون در شرایط حاضر هستند باید به صورت شفاف و دقیق اعلام کنند چه برنامه‌ای در سر دارند و چه تضمینی می‌دهند که اجرای قانون دوباره عقب نیفتد. سرمایه‌گذاری که ریسک کرده و در بخش تولید سرمایه‌گذاری می‌کند باید اطلاع داشته باشد از ریسکی که تقبل می‌کند. البته همه ریسک‌ها را نمی‌توان از بین برد ولی دولت می‌تواند ریسک‌های مربوط به خود را از پیش پای سرمایه‌گذار بردارد و گر نه ریسک‌هایی که در کل اقتصاد دنیا هست را نمی‌توان از بین برد. مثلا بحث تحریم، مسائل سیاسی منطقه، تغییرات قیمت نفت و... همیشه بوده است. اینها ریسک‌هایی است که هر سرمایه‌گذاری باید با آن مقابله کند. اما باید ریسک‌هایی که تحت تأثیر سیاست‌های تزلزلی دولت است را کاهش دهیم والا مساله دشوارتر می‌شود. البته اگر دولت نتوانسته به بخش تولید رسیدگی کامل و دقیقی داشته باشد، ‌اینجا به تولیدکننده‌ها حق می‌دهم برای این‌که در اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها بیشتر جنبه مصرف‌کننده مورد توجه بوده تا تولیدکننده، در صورتی که مهم‌ترین هدف از هدفمندی یارانه‌ها این است که تولیدکنندگان کارایی تولید را بالا ببرند.

قبل از این‌که پاسخ شما را بدهم یک سوال می‌پرسم. آیا دولت میزان یارانه را متناسب با تورم افزایش می‌دهد یا این‌که مبلغ ثابت است؟

رکود جهانی که الان دولت‌های غربی با آن مواجه هستند بزرگ‌ترین رکودی هست که بعد از جنگ جهانی دوم با آن مواجه شدند اما به بزرگی رکود سال 1930 نیست به دلیل این که در شرایط اقتصادی آن زمان در یک مقطع تولید اقتصادی 20 تا 25 درصد کاهش پیدا کرد. ضمن این‌که آن زمان نهادهایی مانند بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول به عنوان نهادهایی که بتوانند یک همکاری مشترک میان تمام کشورها ایجاد کنند، ‌وجود نداشت و این خیلی مهم است. در بحران 1930 همه کشورها به دنبال ایجاد محدودیت در تجارت خارجی بودند تا بتوانند اوضاع داخلی را سروسامان دهند اما این مساله به اقتصاد کشورها لطمه زد و باعث تشدید بحران شد. اتفاقا ایران هم همین سیاست را در پیش گرفت و رضاشاه انحصار تجاری شدیدی را ایجاد کرد. اما در دوره فعلی این مشکل وجود ندارد. با این‌که اکثر کشورهای غربی با بحران شدید اقتصادی مواجه هستند اما به سمت محدودسازی واردات نرفته‌اند.

ببینید اروپا همه دنیا نیست. اگر یک مقایسه بخواهیم بکنیم اقتصاد آمریکا حداکثر 25 درصد کل تولید دنیا را در اختیار دارد. کل اروپا هم حدود 27 درصد تولید دنیا را به خود اختصاص داده است. در کنار اینها چین نیز 15 درصد از سهم تولید جهان را در اختیار دارد. از طرفی کشورهای آمریکای لاتین هم با سرعت بسیار خوبی در حال گسترش هستند. پس باید توجه داشت که تمام اقتصاد دنیا گرفتار این بحران نیست. مساله اروپا هم فقط مساله رکود اقتصادی نیست. مساله اروپا این است که آنها 12 سال پیش یورو را بدون این‌که شرایط متفاوت کشورهای عضو را در نظر بگیرند، ‌ایجاد کردند. اتفاقا من با پروفسور کورستی مقاله‌ای را درباره همین بحران یورو نوشته‌ام و در آن تاکید کردم اروپایی‌ها سعی کردند با یک نرخ بهره یکسان ‌به سمت همگرایی بروند اما اختلاف تورم موجود میان کشورهایی مانند یونان، اسپانیا، ایتالیا، ایرلند و پرتغال مسائل زیادی را برای اروپا به وجود آورده است. لذا ریشه بحران اروپا همان مساله یوروست. کاپیتالیست‌ها می‌گویند اروپایی‌ها در کاپیتالیسم دخالت کردند.

کاملا درست است، اما خود اروپایی‌ها هم به این نتیجه رسیده‌اند که سیاست‌های ریاضتی را کنار بگذارند و به سمت رشد حرکت کنند. اکنون با کنار رفتن سارکوزی از دولت فرانسه، احتمالا این کشور هم سیاست رشد را در پیش خواهد گرفت. کینز ـ اقتصاددان مشهور ـ خیلی روشن توضیح داده است زمانی که شما با کاهش تقاضا مواجه هستید باید سیاست‌های رشدی اتخاذ کنید، نه سیاست‌های انقباضی. آمریکا در همین مسیر حرکت کرد و وضعیت رو به بهبودی پیدا کرده است.

به نظر من بعضی مشکلات راه‌حل قطعی و یقینی ندارد. به خاطر این‌که جنبه‌های سیاسی هم در آن دخیل است. عدالت اجتماعی واقعا مساله پیچیده‌ای است و نمی‌توان به آسانی برای آن راه‌حل داد. به هر حال، مدیران شرکت‌ها و کمپانی‌های بزرگ درآمدهای بسیار کلانی دارند که همین مساله اعتراض‌های زیادی را در سراسر اروپا به وجود آورده و شما می‌بینید که هر روز در یک کشور اعتراض و تظاهرات دیده می‌شود.