پیشرفت‌های پزشکی 90؛ راهی برای رسیدن به اهداف چشم‌انداز

ایران که در سال‌های نه‌چندان دور یعنی سال 2008 میلادی در رتبه بیست و چهارم دنیا قرار داشت؛ در حال حاضر با تکیه بر محققان جوان خود، جزو 20 کشور برتر جهان در زمینه تولیدات علمی در زمینه پزشکی است.

در همین زمینه، دکتر جعفر مهراد سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، پایگاه «اسکوپوس» را دومین نظام استنادی معتبر جهان وابسته به انتشارات «الزویر» می‌داند و معتقد است سیاست‌های سازنده و موثر در جهت توسعه دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و جذب دانشجویان تحصیلات تکمیلی و انتشار مجلات علمی به زبان‌های فارسی و انگلیسی و نمایه‌شدن این نشریات در نمایه‌های معتبر بین‌المللی از جمله ISC ، از جمله عواملی است که تولیدات علمی پزشکی از سال 86 (2005 میلادی) از مرز هزار مدرک گذشت. هر سال با افزایش حداقل یکهزار مقاله دیگر به میزان تولیدات این حوزه، مستندات علمی پزشکی در سال 2010 میلادی را به بیش از 5000 مقاله رسانده است.

این موفقیت‌ها تنها در شاخص‌های اعتباری است و شاید بهتر باشد توانایی ایران در کسب ثروت از دانش و تبدیل ایده‌ها به محصول و به طور کلی ایجاد چرخه علم، فناوری و نوآوری را بررسی کنیم. دستاوردهایی که در سال 90 به مرحله عمل رسید و رونمایی شد تایید می‌کند که ایران در این زمینه هم موفق عمل کرده است.

از جمله این دستاوردها در کسب دانش فنی، تولید برخی داروها با فناوری بالا بخصوص در بخش بیوتکنولوژی است.

یکی از مهم‌ترین آنها ساخت و تولید نخستین نانوداروی تزریقی ضدسرطان خاورمیانه، با نام تجاری «سینا دوکسوزوم» است که نوعی آنتی‌بیوتیک قابل استفاده در انواع سرطان ناحیه شکمی است. «سینا دوکسوزوم» که مشابه داروی خارجی «داکسیل» داروی شیمی‌درمانی تزریقی است، به مدت 13 سال در انحصار یک شرکت آمریکایی بوده و با قیمت بالا (ویال‌های 20 میلی‌گرم در 10 سی‌سی 700 هزار تومان و ویال 50 میلی‌گرم در 25 سی‌سی یک میلیون و 700 هزار تومان) در کشور به فروش می‌رسید و در بسیاری از مواقع بیماران قادر به تهیه این نانودارو نبودند، اما در حال حاضر با کسب دانش فنی تولید این نانودارو، امکان تهیه دارو با هزینه‌های بسیار پایین‌تر و با پیش‌بینی کمتر از نصف قیمت نمونه خارجی، برای بیماران فراهم شده است.

نانوداروی ضدسرطان ایران، در درمان سرطان‌های سینه، تخمدان، مولتیپل میلوما و کاپوسی سارکومای همراه در بیماران مبتلا به ایدز استفاده می‌شود و درمان و اثربخشی آن در سایر سرطان‌ها نیز در حال بررسی است.

همچنین در سال‌جاری ما شاهد رونمایی از 6 داروی جدید بیوتکنولوژیک ایرانی شامل 2 قلم داروی نوترکیب و 4 نوع ماده اولیه دارویی در قالب طرح کلان ملی فناوری «تولید داروهای وارداتی» بین معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بودیم.

این داروها شامل «سالمترول» (Salmeterole) برای درمان بیماری‌های تنفسی و آسم، «ریلوزول» (Riluzole) با کاربرد در درمان ALS (نوعی بیماری سیستم عصبی)، «لتروزول» (Letrozol) برای مهار «آروماتاز» و کاربرد در درمان سرطان پستان، «زولدرونیک اسید» (Zoledronic acid) برای پیشگیری از استئوپروز (پوکی استخوان) و نیز درمان بیماری پوستی پاژه، «فاکتور هفت انعقادی خون برای درمان بیماران هموفیلی و نیز «توکسین بوتولینومA » برای درمان پوست و زیبایی است.

تولید این داروها به دست متخصصان داخلی در حالی صورت می‌گیرد که هم از جهت فناوری بالای آنها و نیز از لحاظ کاهش قیمت‌ نسبت به نمونه خارجی، در عین اثربخشی بالاتر، بسیار حائز اهمیت هستند و صرفه‌جویی 68 میلیون دلاری سالانه را برای کشور به همراه دارند.

دستاوردهای فراوان ایران در حوزه داورها که با تلاش محققان و متخصصان جوان این مرز و بوم به دست آمده است ایران را در تولید داروهای زیست فناوری جزو 12 کشور برتر دنیا قرار داده و ایران توانست در تولید دارو در سطح منطقه رتبه اول و در قاره آسیا هم در رده 5 کشور اول قرار گیرد.

یکی دیگر از موفقیت‌های علوم پزشکی ایران در تربیت نیروی انسانی متخصص است که با حرکت در مرزهای دانش، زمینه ورود کشور به جایگاه‌های برتر دنیا را فراهم می‌کنند. به طوری که براساس رتبه‌بندی موسسه اطلاعات علمی(ISI) 4 دانشمند ایران در فهرست یک درصد برترین دانشمندان جهان در حوزه علوم زیست‌پزشکی قرار دارند. براساس گزارش سپتامبر 2011 نظام رتبه‌بندی Essential Science Indicators دکتر رضا ملک‌زاده، دکتر محمد عبداللهی، دکتر محمدرضا زرین‌دست و دکتر احمدرضا دهپور استادان دانشگاه علوم پزشکی تهران در فهرست یک درصد برترین دانشمندان جهان در حوزه علوم زیست ‌پزشکی قرار دارند.

بخش دیگر موفقیت‌های ایران در تولید تجهیزات پزشکی است که یکی از مهم‌ترین دستگاه‌های ساخت محققان ایرانی که در پس آن تحقیقات بسیار زیادی خوابیده است «سامانه راهبری جراحی هوشمند» است.

کسب دانش فنی در حوزه‌های انطباق سریع و دقیق تصاویر پزشکی، خلق تصاویر سه‌بعدی با قابلیت نمایش شفاف در عمق، دید مجازی از نقاط آناتومیک و طراحی سیستم‌های رهگیری مبتنی بر دوربین‌های CCD ابزارهای دقیق جهت استفاده در سیستم‌های رهگیری در جهت بومی‌سازی سامانه راهبری جراحی هوشمند نصیب کشور شده است.

دکتر علیرضا احمدیان، دانشیار گروه مهندسی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و مجری طرح «سامانه راهبری جراحی هوشمند» توضیح می‌دهد که سامانه راهبری جراحی هوشمند مجموعه‌ای است که به جراح کمک می‌کند تا در حین عمل جراحی موقعیت ابزار خود را با دقت بسیار بالا روی نقاط آناتومیکی بدن مشاهده کند. به این ترتیب این سامانه می‌تواند نقش مهمی در افزایش دقت و کیفیت عمل‌های جراحی‌ پیچیده و خطرناکی ایفا کرده و کمک کند که فرآیندهای جراحی با موفقیت، طرح‌ریزی و انجام شوند.

با استفاده از این سیستم‌ها می‌توان موقعیت ابزار جراحی را ردگیری و آن را در تصاویر دوبعدی یا مدل‌های سه‌بعدی تهیه کرد و به پزشک نشان داد تا وی بتواند با اطلاعات کامل‌تری از محل ابزار خود و بافت پیش‌رو، عمل موردنظر را با حداکثر دقت انجام دهد.

دستیابی ایران به فناوری فرآوری سلول‌های جنینی با هدف درمان بیماری‌های صعب‌العلاج یکی دیگر از دستاوردهای سال‌جاری ایران در حوزه پزشکی است.

دستیابی به فناوری فرآوری سلول‌های جنینی در قالب یکی از طرح‌های کلان منعقدشده بین معاونت علمی و فناوری ریاست‌ جمهوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی محقق شده که با تلاش محققان مرکز تحقیقات غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران اجرا شده است.

اهداف این طرح شامل انتقال دانش فنی مربوط به سلول‌های بنیادی بخصوص در زمینه‌ تلخیص و نگهداری سلول به صورت منجمد، استفاده از سلول‌های بنیادی در درمان بیماری دیابت نوع یک و بیماری‌هایی همچون مولتیپل اسکلروز، دیستروفی دوشن، سیروز کبدی و نارسایی ایسکمیک قلبی است.

دکتر باقر لاریجانی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران مزایای این سلول‌ها در مقایسه با سلول‌های رویانی و بالغ را در قابلیت استحصال به تعداد کافی با زیست‌پذیری بالا، فرآوری در محیط آزمایشگاه بدون نیاز به محیط کشت،عدم استفاده از فاکتورهای رشد و مواد با منشاء حیوانی، احتمال بسیار پایین واکنش‌های رد پیوند، فقدان بیان HLA در سن موردنظر، دارا بودن خاصیت تنظیم‌کننده ایمنی می‌داند.