مستند آرشیوی

در میان مستندسازان و نیز بسیاری از مخاطبان فیلم مستند این تلقی نادرست وجود دارد که مستند آرشیوی اساسا کارگردان ندارد و اثر قابل اعتنایی محسوب نمی‌شود حال آن که به جرأت می‌توان گفت ساختن مستند آرشیوی خوب به هیچ عنوان ساده‌تر از مستندسازی با اتکا به تصاویر تولیدی و تکیه کامل به مرحله فیلمبرداری نیست. در مستند غیرآرشیوی خیلی از رخدادهایی که سازنده پیشتر گمانش را هم نمی‌برده در فرآیند تصویربرداری اتفاق می‌افتد که بسیاری از این رخدادهای غیرمنتظره قادرند به تنهایی تضمین‌کننده موفقیت فیلم مستند باشند. حال فیلمساز مستندی که تنها با استفاده از آرشیو کار خود را پیش می‌برد از این مزیت محروم است و صرفا می‌تواند به حافظه دیداری و شنیداری خود و نیز غنای آرشیوی که در اختیار دارد، متکی باشد. اگر بپذیریم فیلمسازی یک کار گروهی است و عوامل متعددی در خروجی نهایی کار تأثیر می‌گذارند و در نتیجه نمی‌توان یک نفر را مالک اصلی فیلم دانست، در مورد مستند آرشیوی ناچاریم تا اندازه‌ای استثنا قائل شویم و بگوییم نه فقط مساله کارگردانی در مستند آرشیوی کمرنگ‌تر از دیگر نمونه‌ها نیست، بلکه از آنجا که در این نوع مستند درصد رخدادهای غیرقابل پیش‌بینی و اتفاق‌های مبتنی بر جرقه‌های ذهنی یکایک عوامل تولید به مراتب پایین‌تر از دیگر انواع مستند است، بنابراین باید اذعان کنیم نقش کارگردان در مستند آرشیوی به اندازه‌ای حیاتی و مهم است که حتی می‌توان اثر را به طور کامل به او منتسب دانست و نقش دیگر عوامل تولید را به عناصری صرفا مکمل ـ نه تعیین‌کننده ـ فروکاست.

کارگردان مستند آرشیوی به هیچ عنوان یک تدوینگر صرف نیست. در مستند آرشیوی هم مثل دیگر انواع مستند، طرح و فیلمنامه و دکوپاژ وجود دارد، ولی اگر در نمونه‌های غیرآرشیوی فیلمنامه را با نظر به محدودیت‌های زمانی و مکانی و میزان دسترس‌پذیر بودن سوژه‌های موردنظر می‌نویسند در مستند آرشیوی فیلمنامه با توجه به محدودیت‌های کار با آرشیو نگاشته می‌شود و دکوپاژ هم با نظر به ویژگی‌های بصری نماهای از پیش موجود صورت می‌گیرد، نه این که بدون هیچ طرح و نقشه قبلی یک‌سری تصاویر از قبل حاضر و آماده را با ساختاری کلیپ‌وار به هم وصل کنند و به عنوان فیلم مستند ارائه کنند. شاید یکی از بهترین نمونه‌های مستند آرشیوی در تاریخ سینمای مستند جهان، فیلم شگفت‌انگیز «جنگ جهانی دوم در قلمروی رنگ» (The Second World War in Colour) باشد که حقیقتا تصویری بدیع و تاثربرانگیز از این مهم‌ترین واقعه عصر جدید حیات اجتماعی بشر ارائه کرده است؛ تصویری ماندگار که با بیانی رسا بازگشت به صلح و آرامش را فریاد می‌زند.