فیلم عمر مختار، بیننده را به یاد فیلم لاورنس عربستان ساخته دیوید لین می‌اندازد

غرش شیر صحرای عربی

«عمر مختار» (با نام واقعی «شیر صحرا») که از شبکه نمایش روی آنتن رفت یکی از معدود محصولات سینمایی کشور آفریقایی لیبی است؛ سینمایی که فاقد یک صنعت قوی سینمایی بوده و هنوز هم هست.

کد خبر: ۴۶۰۱۵۵

این درام شرح‌حال‌گونه تاریخی در سال 1981 ساخته شد و لقب گران‌قیمت‌ترین محصول سینمایی کل تاریخ کشور لیبی را گرفت. با وجود آن که هزینه کلان تولید فیلم توسط مسوولان سینمایی وقت لیبی تامین شد و اکثر صحنه‌‌های آن در لوکیشن‌های همین کشور آفریقایی فیلمبرداری شد، ولی عوامل اصلی تولید آن غیرلیبیایی بودند؛ از کارگردان فیلم مصطفی عقاد (که سوری بود و سال 2005 در جریان یک بمب‌گذاری در لبنان جان خود را از دست داد) گرفته تا گروه بازیگران آن که جمعی از بهترین بازیگران صنعت سینمای اروپا بودند. حتی نقش عمرمختار ـ مبارز مسلمان دوران جنگ جهانی اول لیبی ـ هم به آنتونی کوئین بازیگر یونانی‌تبار سپرده شد که البته در آن دوران به خاطر بازی در نقش حمزه عموی پیامبر اکرم در فیلم سینمایی «محمد رسول‌الله» به صورت چهره‌ای مطرح در بین کشورهای عربی و غربی درآمده بود.

منتقدان سینمایی در همان ایام گفتند 2 عامل مهم باعث سرمایه‌گذاری لیبی روی عمرمختار شد: عامل اول موفقیت کلان مالی و انتقادی محمد رسول‌الله بود که توجه عموم تماشاگران سینما در سطح بین‌المللی را به سمت داستان‌هایی جلب کرد که در منطقه خاورمیانه و کشورهای عربی و آفریقایی اتفاق می‌افتاد و عامل دوم تلاش معمر قذافی برای تولید فیلمی بود که چهره‌ای خوب از وی را به مردم کشورهای دیگر نشان دهد. در همان زمان، بسیاری از منتقدان سیاسی و سینمایی روی این نکته تاکید داشتند که قذافی می‌خواهد خود را وارث عمرمختار معرفی کند و بگوید عمرمختار معاصر تاریخ لیبی است.

بجز قصه عمر مختار هیچ چیز دیگر این فیلم، لیبیایی نیست و بیشتر شبیه کارهای تاریخی انگلیسی دیوید لین است. بی‌مورد نیست که اکثر منتقدان در نقدهای خود روی این فیلم نوشتند مصطفی عقاد سعی داشته یک لاورنس عربستان عربی ارائه کند. در حقیقت ساختار فیلم و حال و هوای آن بشدت یادآور این کار کلاسیک و تحسین‌شده دیوید لین است. سازندگان عمرمختار برای فیلمبرداری آن یک دهکده کامل را وسط صحرا و در 600 مایلی شهر بنغازی دوباره خلق کردند. 500 نفر در این محل در طول فیلمبرداری صحنه‌گردان صحنه‌های اصلی بودند. اکثر لوازم و اشیایی که برای خلق این دهکده مورد استفاده قرار گرفت، مستقیما از کشور انگلستان آورده شد. جک هیدیار مدیر فیلمبرداری عمرمختار (که «پل رودخانه کوای» از جمله کارهای اوست)‌ بارها نسبت به سختی شرایط کار اعتراض کرد. به گفته او، دستیارانش هر دو ساعت یکبار مجبور بودند لنزهای دوربین فیلمبرداری را کاملا پاک و تمیز کنند. گرد و غبار هوا، تاثیر منفی خود را قبل از هر چیز روی تجهیزات فیلمبرداری می‌گذاشت. کار تدوین فیلم هم با دشواری پیش می‌رفت، زیرا اعضای گروه تدوین مدام نگران آتش گرفتن محیط کار خود بودند.

سازندگان فیلم به موفقیت بین‌المللی آن امید فراوانی داشتند. خود فیلم هم عوامل اصلی موفقیت مالی را در اختیار داشت. عمر مختار بازیگرانی مثل الیور رید، آنتونی کوئین، ایرنه پاپاس، راف والونه، جان گیگاد و رد استایرن را در نقش‌های مهم داشت و از نظر ساختار و تولید به محصولات بزرگ اروپایی و هالیوودی تنه می‌زد، اما 35 میلیون دلاری که خرج تولید آن شد مثل سرمایه کلانی بود که در جوی آب ریخته شود. فیلم در سطح جهانی فقط یک میلیون دلار فروش کرد و لقب یکی از فاجعه‌بارترین محصولات کل تاریخ سینما را در جدول گیشه نمایش گرفت. در همان زمان گفته شد معمر قذافی شخصا هزینه تولید فیلم را تقبل کرده است. در آن زمان، هیچ خبری مبنی بر اعتراض افراد یا گروه‌هایی در لیبی نسبت به این ولخرجی هنرمندانه منتشر نشد.مصطفی عقاد، کارگردان فیلم برای ساخت آن حدود یک سال ونیم وقت صرف تحقیق درباره عمر مختار و دوران او کرد. یک تیم 3 نفره او را در این کار یاری می‌کردند. از آنجا که بنیتو موسولینی، دیکتاتور ایتالیا به منظور تبلیغات برای خودش تمام وقایع تاریخی را (در دوران تلاش برای تصرف و حفظ لیبی) روی نوار سلولوئید و کاغذ ضبط کرده بود، کار عقاد و همکارانش برای نگارش فیلمنامه راحت‌تر صورت گرفت. آنتونی کوئین و الیور، دو شخصیت مثبت و منفی قصه، در تمام طول زمانی فیلم در دو صحنه در کنار یکدیگر دیده می‌شوند.

فرانکو فانتاسیا که در فیلم نقش یکی از ژنرال‌های گرازیانی (با بازی الیور رید) را بازی می‌کرد، در عین حال مشاور تکنیکی فیلم هم بود. اصرار مصطفی عقاد برای بهره‌گیری از عناصر واقعی تا آنجا پیش رفت که برای اصلاح سر رو استایگر (که در فیلم در نقش موسولینی ظاهر شد) از آرایشگر شخصی و واقعی خود موسولینی استفاده کردند! عقاد بر این باور بود که این گونه کارها کمک می‌کند تا عمر مختار روی پرده سینما واقعی‌تر به نظر برسد.در ابتدای فیلم گفته می‌شود که شخصیت‌هایش واقعی هستند و براساس حوادث تاریخی ساخته شده است. اما پس از اکران عمومی عمر مختار، گروهی از مورخان عرب و غیر عرب تردیدهای خود نسبت به واقعی بودن برخی ماجراها را عنوان کردند. در عین حال، بسیاری از آنها گفتند در شخصیت‌پردازی عمر مختار غلو صورت گرفته و تلاش شده از وی چهره‌ای اسطوره‌ای ارائه شود. سر جان گیلگاد در مصاحبه‌ای تلویزیونی اعلام کرد وقتی وارد لیبی شد، مردم حاضر در فرودگاه برخوردی خصومت‌آمیز با وی داشتند و وی هیچ وقت علت اصلی آن را متوجه نشد.