مرگ و وظیفه روشنفکری

هاول در صدر نشست و ولف تقریبا نادیده گرفته شد. مقایسه واتسلاو هاول با کیم جونگ ایل که هر دو در راس حکومت کشورشان قرار داشتند مقایسه آزادیخواهی و دیکتاتوری را به فضای روشنفکری ما کشاند. مقایسه‌ای که با توجه به رفتارهای باورناپذیر و مستبدانه کیم جونگ ایل، واتسلاو هاول را تا حد یک قدیس برکشید. او که در 5 اکتبر 1936 در پراگ دیده به دنیا گشود، نمایشنامه‌نویسی ابزورد بود که برای فعالیت‌‌های سیاسی‌اش علیه نظام کمونیستی چکسلواکی (با نوشتن نامه‌های سرگشوده و امضای «منشور 77») به زندان افتاد و در نهایت با پیروزی انقلاب مخملی در کشورش در 1989 به ریاست جمهوری رسید. او «پیمان ورشو» را فسخ کرد و از «پیمان ناتو» استمداد طلبید. در دوران ریاست‌جمهوری او بود که چکسلواکی به 2 کشور چک و اسلواکی تجزیه گردید. هاول نمونه مقبول لیبرال ـ دموکرات غربی برای روشنفکری پیرامونی است. هنرمندی که وظیفه روشنفکری‌اش را ـ که به فعالیت‌های سیاسی ـ اجتماعی تعریف می‌شود ـ به طرز چشمگیری به انجام می‌رساند. چنین هنرمندی لزوما چهره برجسته‌ای در ادب و هنر کشور خویش نیست. همان‌گونه که واتسلاو هاول در برابر نویسندگان هموطنش همچون میلان کوندرا و ایوان کلیما فروغ کمتری دارد. از این سه نویسنده کتاب‌هایی به فارسی برگردانده شده؛ کوندرا یکی از محبوب‌ترین نویسندگان مدرن برای فارسی‌زبانان است و از ترجمه‌های کلیما در سال‌های اخیر استقبال خوبی شده، ولی آثار هاول به اندازه نوشته‌های نویسنده‌هایی که فقط یک اثر از آنها از ادبیات چک به فارسی ترجمه شده، یعنی یهومیل هرابال با کتاب «تنهایی پرهیاهو» و یاروسلاو هاشک با کتاب «سرباز شوایک» شهرت ندارند.

با این حال، اکنون و با مرگ کیم جونگ ایل، واتسلاوهاول چنان چشم‌انداز فرهنگی‌ای را پر می‌کند که حتی مرگ نویسنده قدرتمندی چون کریستا ولف را از چشم می‌اندازد. البته وضعیت و موضعگیری‌های خانم ولف در این ماجرا بی‌تاثیر نبوده است. مخالفت جدی خانم ولف با اتحاد 2 آلمان، کافی است که او را در زمره مغضوبین اهالی دهکده جهانی قرار دهد؛ او که جوایز هاینریش مان، جایزه یادبود شیلر، جایزه ادبی نلی ساکس و جایزه کتاب آلمان را کسب کرده و رمان «کاساندرا»یش که نمونه‌ای مدرسی برای به روز کردن یک داستان اسطوره‌ای با مایه‌های فمینیستی و ضدفاشیستی است جایی در اخبار ندارد. او به وظیفه روشنفکری‌اش درست عمل نکرده است!