تا ثریا، انعکاس واقعیات جامعه است

زنانی که در عین زن و مادر بودن باید مرد و پدربودن را نیز تجربه کنند. آسیب‌شناسی اجتماعی ـ روانی گرچه جنسیت نمی‌شناسد و هر زن و مردی ممکن است زخمی این رنج شود، اما زنان همواره در طول تاریخ و در هر جغرافیایی نسبت به آسیب‌های مذکور دارای موقعیت شکننده‌تری بوده و هستند.

ردپای این رنج را می‌توان در سریال‌هایی از جنس تا ثریا ردیابی کرد؛ آنجا که این وضعیت شکننده به موقعیتی دراماتیک بدل می‌شود و درام، رنگ و بوی تراژدی به خود می‌گیرد. فیلم‌ها و سریال‌های خانوادگی دست‌کم در کشور ما به دلیل بازنمایی همین واقعیت‌ها همواره مورد توجه مخاطبان ایرانی بوده و موضوعی پرطرفدار به حساب می‌آید، اما بازنمایی این موقعیت دست‌کم درباره ثریا واجد یک واقعیت دوگانه است.

به این معنی که اگرچه تصویری شکسته و آسیب‌پذیر از ثریا روایت می‌شود، اما قهرمان قصه از دل همین موقعیت بیرون می‌آید. به عبارت دیگر ثریا در جنگ با این مصائب آبدیده‌شده و به زنی مقاوم و مقتدر بدل می‌شود که انفعال و سستی و ناامیدی کمتر او را به زانو درمی‌آورد.

یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که زنان هم به دلیل خصلت‌های عاطفی و احساسی قدرتمند و هم به خاطر موقعیت اجتماعی و فرهنگی نسبت به مردان، شکننده و آسیب‌پذیرتر هستند و سینما و تلویزیون ایران دست‌کم تا دهه 70 در به تصویرکشیدن این موقعیت به مولفه‌های بیرونی آن تکیه کرده است و روایت آن همان حکایت اجتماعی و تاریخی شرایط زنان مطلقه یا بیوه بوده است. در واقع تصویر زنان در موقعیت طلاق یا بیوه‌شدن تصویری منفعلانه و کنش‌پذیر بود که زنان وضعیت موجود را تحمل می‌کردند و تلخی‌های آن را به جان می‌خریدند، اما تصویر ثریا در عین دشواری‌ها و شکستن‌ها واجد یک اقتدار زنانه در کنار مهر مادرانه است که جذابیت شخصیت را بیشتر می‌کند. ثریا در حاشیه زندگی و بیرون از این صحنه نبرد نیست و در عین وابستگی و تعلق به شمایل یک زن سنتی و رفتارشناسی این قشر حضوری پررنگ و تاثیرگذار در جامعه داشته و گلیم خود را از آب بیرون می‌کشد. به قول سیروس مقدم، قصه ثریا از جنس زندگی است و باید گفت که خود ثریا از جنس زنان ایرانی است، بویژه زنانی که به طبقه متوسط سنتی در ایران تعلق دارند.

به عبارت دیگر تا ثریا را می‌توان جامعه‌شناسی یک سطح از طبقه متوسط ایرانی دانست که قابلیت‌های دراماتیکی بیشتری در جامعه امروز دارد. سریال‌های تلویزیونی ما همواره یا به سراغ طبقه فرودست و زیرخط فقر می‌رفت یا طبقات بالادست و مرفهی که دغدغه‌های آنان سهم کمتری نسبت به طبقه ثریا داشته و پیچیدگی زندگی آنان را نداشته است. اگر بخواهیم شخصیت و موقعیت ثریا را از حیث روان‌شناسی تحلیل کنیم هم باید او را آدم متوسطی بدانیم که در مراتب ایمانی و اعتقادی نیز در میانه قرار داشته و اتفاقا به همین دلیل بیشتر تحت فشار وسوسه‌های درونی و دغدغه‌های بیرونی است. کلنجاررفتن او با وجدان اخلاقی و باورهای مذهبی‌اش بر سر معامله‌ای که می‌خواهد انجام دهد تا نوع روابط و مناسبات انسانی که با آدم‌های اطرافش دارد را می‌توان در ذیل این متوسط بودن تاویل کرد. ثریا نه تصویری قدیس‌گونه و فرشته سان دارد و نه شمایلی شیطانی و افسونگر. او در میانه و وسط موقعیت انسانی قرار دارد و به همین دلیل قابلیت همذات‌پنداری و همانندنمایی مخاطب با او بالاست.

به همین دلیل با ثریا همراه شده، به او حق می‌دهد و برایش نگران است. تا ثریا را به واسطه مابه‌ازای اجتماعی وسیعی که دارد می‌توان سریالی دانست که صادق است شعار نمی‌دهد و لحنی صمیمی و شفاف دارد. طرح مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی در این فضا و موقعیت دراماتیک بهتر جواب می‌دهد چرا که قبل از آن مخاطب با اعتماد و باور به پذیرش و درونی‌کردن شخصیت‌های قصه پرداخته و با آن همراه شده و بواسطه این باورپذیری به شکل ناخودآگاه و البته منطقی با آن همراه می‌شود. تا ثریا از منطق تحلیلی در واکاوی قهرمان آسیب‌پذیر قصه برخوردار است و توانسته در ذهن و روح مخاطب سریال نفوذ کند. در این روایت زن‌محور، البته برخی آسیب‌های نظام اقتصادی و سوداگری‌هایی که در بازار وجود دارد نیز به تصویر کشیده می‌شود که آقا رضای قصه نماد این موقعیت تهدیدکننده است. در واقع موقعیت‌های آسیب‌پذیر آدم‌های قصه با رفتارهای تهدیدآمیز دیگران ترسیم می‌شود تا در یک طرح کلی‌تر از داستان، تصویر جامع‌تری از این آسیب‌شناختی اجتماعی صورت‌بندی شود. برخلاف تحلیل برخی که موقعیت و عملکرد ثریا را به عنوان یک زن چادری و شمایلی از یک مادر ایرانی مورد انتقاد قرار می‌دهند، شخصیت ثریا قابل دفاع بوده و باید آن را در بستر شرایط و موقعیت زندگی او سنجید و فراتر از شخصیت‌ها به پیام اخلاقی داستان رجوع کرد که چگونه توانسته دغدغه‌ها و وسوسه‌های یک زن آسیب‌پذیر را به درستی روایت کرده و در معرض قضاوت مخاطبان قرار دهد.

شاید ثریا معصوم نباشد، اما تصویر معصومانه‌ای از دنیای درونی او به تصویر کشیده می‌شود که حتی اگر خطا کرده و پایش لغزیده است باز هم می‌توان با او همراه شد و به او حق داد و امیدوار بود که به راه حقیقت برگردد.

ثریا انعکاسی از شرایط جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند. نمونه‌های دیگری از این ثریاها را در تیتراژ سریال هم می‌توان ردیابی کرد که تصویری گزارش‌گونه از واقعیت اجتماعی است.