ایدز؛ مهم‌ترین تهدید جامعه امروز

روز جهانی ایدز از سال ۱۹۸۸ به منظور افزایش بودجه‌ها و افزایش آگاهی، آموزش و مبارزه با تبعیض‌ها به اول دسامبر(۱۰ آذر) هر سال اطلاق می‌شودو هر ساله برای این روز، شعار خاصی نیز در نظر گرفته می‌شود. هدف عمده از این کار این است که به عموم مردم یادآوری شود HIV از بین نرفته‌ و هنوز کارهای زیادی است که باید انجام شود.

در روز جهانی ایدز، مردم لباس‌هایشان را به روبان قرمز مزین می‌کنند تا توجه و مراقبت در برابر HIV و ایدز را متذکر و به دیگران یادآور شوند که تعهد و پایبندی و حمایت آنها از بیماران لازم است.

ایدز از آن دسته بیماری‌هایی است که متاسفانه به سهولت قابل تشخیص نیست و در ضمن مبتلایان به این بیماری، به دلایل فرهنگی و ترس از خیلی مسائل، به آزمایش‌های لازم جهت تشخیص و درمان این بیماری تن نمی‌دهند و به هیچ مرکزی مراجعه نمی‌کنند. به همین دلیل هم آمارهای موجود همچون قله کوه یخی هستند که قسمت اعظم آن زیر آب پنهان است. براساس آخرین اطلاعات موجود تا اوایل تیر 1390 تعداد افراد مبتلا به ایدز شناسایی شده ‌در کل کشور، حدود 23 هزار و 125 نفر بوده است که البته این آمار فقط شامل افرادی است که بیماری آنها به مرحله تشخیص رسیده است و حاضر شده‌اند به پزشک یا مراکز مربوط به این بیماری مراجعه کنند. اگر آمار افراد مبتلا را بر اساس فرمول‌های بین‌المللی تخمین بزنیم، اعداد و ارقام واقعی بسیار بیشتر از این می‌شود و به رقمی حدود 80 هزار تا 120 هزار نفر می‌رسیم. از این تعداد حدود 5‌/‌91 درصد را مردان و بقیه را زنان تشکیل می‌دهند. براساس همین داده‌های آماری، حدود نیمی از افراد مبتلا به ایدز در کشورمان را افراد جوان (34ـ 25 سال) تشکیل می‌دهند.

بر مبنای آمار موجود در سطح کشور، پرخطرترین راه انتقال این بیماری روابط جنسی نامشروع و کنترل نشده است که متاسفانه در حال پیشی گرفتن سریع از سایر راه‌های انتقال است. در کنار این مساله، اعتیاد تزریقی سردسته راه‌های شایع انتقال این بیماری است. با تدابیر اتخاذ شده، انتقال این بیماری از راه‌های مختلف (بجز روابط جنسی نامشروع) در حال کنترل است، اما متاسفانه ولنگاری‌های جنسی منبع مهم این بیماری است و حذف این مشکل را سخت‌تر ساخته ‌است. استفاده از مواد روانگردان و محرک تاثیر بسزایی در آلودگی جوانان به بیماری ایدز از این طریق دارد.

مثل تمام بیماری‌های دیگر در بیماری ایدز نیز پس از ورود ویروس به بدن تا زمان ظهور علائم اصلی بیماری، مدتی زمان لازم است که به آن دوره کمون گفته می‌شود، این زمان در مورد HIV حدود 10 سال است. یعنی از بدو ورود میکروب به بدن تا ظهور علائم اصلی بیماری ایدز 10 سال زمان نیاز است. در طول این زمان ویروس تکثیر می‌یابد و بتدریج تمامی سلول‌های T سیستم ایمنی را تحت تسلط خود در می‌آورد.

البته چند روز بعد از ورود میکروب HIV به بدن، یک سری علائم غیراختصاصی مثل علائم بیماری آنفلوآنزا، بروز پیدا می‌کنند که ممکن است هفته‌ها به طول بینجامند. این علائم غیراختصاصی شامل تب، سردرد، درد عضلات و مفاصل، کاهش وزن، بزرگی غدد لنفاوی، گلودرد و... هستند که معمولا چند روزی ادامه می‌یابند و بدون درمان و به طور خودبه‌خودی محو می‌شوند. اغلب در مرحله بعدی بیماری، علائمی تظاهر پیدا نمی‌کنند. مگر در برخی موارد که بیمار خود زمینه مساعدی برای پیشرفت بیماری داشته باشد یا بیماری زودتر به مراحل پایانی وارد شود.

مراحل پیشرفته بیماری HIV ویژگی‌های مخصوص خود را دارد. بروز این مرحله ممکن است مدت‌ها طول بکشد چرا که رسیدن به این مرحله نیاز به گسترش وسیع ویروس در بدن دارد. سرعت تکثیر ویروس ایدز معمولا حاصل تعامل مستقیم این ویروس با سیستم ایمنی بدن است و وقتی بدن به مرحله‌ای برسد که دیگر نتواند ویروس را مهار کند، علائم شدید بیماری آغاز می‌شوند. با تمام این اوصاف، علائمی که در این مرحله بروز پیدا می‌کنند نیز بسیار غیر اختصاصی هستند و در صورتی که بیمار به پزشک مراجعه کند، پزشک باید خیلی دقیق باشد تا بتواند براحتی این بیماری را تشخیص دهد. علائم این مرحله بیشتر به صورت درگیری گوارشی، تظاهرات عمومی و عفونت‌های مکرر و بعضا غیرمعمول است. هر یک از این علائم ممکن است در بیماران تظاهر یابد و یک بیمار ممکن است یک یا چند یک از این علائم را داشته باشد یا حتی بیماری را به صورت بسیار غیرمعمول نشان دهد. در این مرحله احتمال دارد بیمار به وضوح دچار کاهش وزن شود یا سرفه‌های خشک پیدا کند. زخم‌های دهانی و بی‌اشتهایی از تظاهرات دیگر این مرحله از بیماری هستند. در این مرحله حتی ممکن است خلق و خوی فرد کاملا تغییر یابد و بیمار دچار گیجی، تغییر شخصیت و عدم تمرکز شود. تعریق شبانه، بروز تبخال‌های مکرر یا عفونت برفکی دهان از دیگر علائمی است که می‌تواند پزشک را به سوی تشخیص این بیماری بکشاند. تظاهرات این مرحله در کودکان با بزرگسالان، اندکی متفاوت است و ممکن است به صورت بزرگی طحال و تاخیر در رشد بروز یابد.

مرحله آخر بیماری HIV یا همان ایدز، شدیدترین مرحله آلودگی است و معمولا وقتی نمایان می‌شود که بیماری سال‌ها پس از ایجاد، تشخیص داده نشود یا درمان مناسبی برای آن صورت نگیرد. در این مرحله، عفونت‌های شدید و غیرمعمولی که اغلب در افراد بزرگسال و سالم یافت نمی‌شود، دیده می‌شود. در این مرحله بیماری غیرقابل کنترل بوده و ممکن است سرطان‌های مختلف یا عفونت‌هایی مثل سل منتشر شده و بیمار را از پا در بیاورد.

خطر آلودگی با هر عامل بیماریزایی از جمله ویروس HIV به صورت مستقیم به تعداد عامل بیماری‌زای وارد شده به بدن، طریقه ورود آنها و وضعیت سیستم ایمنی فرد بستگی دارد. با آن‌که گاهی ویروس ایدز در بدن بسیار قدرتمند عمل می‌کند و براحتی می‌تواند بیمار را به کام مرگ بکشاند، توجه داشته باشید که این ویروس در محیط خارج از بدن عمر چندانی ندارد و بسرعت به تغییرات محیطی پاسخ داده و از بین می‌رود. بنابراین این ویروس نمی‌تواند از راه تنفس یا تماس با محیطی که بیمار با آن تماس داشته است، به فرد دیگری منتقل و باعث ایجاد بیماری شود.

با این توضیحات، علت این گفته را بخوبی درمی‌یابید که چرا برای انتقال این میکروب، تماس مستقیم با ترشحات و خون بیمار لازم است. در حال حاضر در کشور ما به نظرمی رسد اعتیاد تزریقی شایع‌ترین راه انتقال بیماری ایدز باشد (حدود 66 درصد) بعد از آن برقراری روابط جنسی کنترل نشده و نامشروع، شایع‌ترین راه است که بعید نیست در آینده در راس راه‌های آلودگی با این ویروس قرار گیرد. البته براساس گزارش‌های جهانی، علت آلودگی 70 تا 80 درصد افراد مبتلا در سطح جهان، این نوع روابط هستند. متاسفانه به علت افزایش انتقال ایدز از طریق روابط نامشروع، شاهد موج جدیدی از ابتلا به HIV هستیم که بسیار نگران‌کننده است. از این غم‌انگیزتر آن‌که تعداد زنانی که از همسرانشان این بیماری را گرفته‌اند نیز به طور نگران‌کننده‌ای رو به افزایش است.

این روابط به هر طریقی که برقرار شوند، ممکن است بیماری را منتقل کنند. شرکای متعدد، روابط پرخطر و وجود عفونت‌های همزمان مثل سوزاک خطر انتقال ویروس و ابتلا به بیماری را افزایش می‌دهد. هرچه سن افراد پایین‌تر باشد، خطرآلودگی از این راه بیشتر می‌شود. بعلاوه هر چه آگاهی فرد کمتر باشد، خطر انتقال بیماری افزایش می‌یابد.

با شیوع بسیار کمتر انتقال عمودی یعنی انتقال بیماری از مادر به کودک در گسترش ایدز نقش دارد. یک مادر آلوده در تمامی مراحل بارداری، در حین زایمان و شیردهی بخصوص در ماه‌های اول، می‌تواند بیماری را به کودک خود منتقل کند. شایع‌ترین زمان انتقال در این گروه، حین تولد نوزاد است و البته در نهایت در درصدی از بیماران هنوز راه انتقال مشخص نشده است.

جالب است بدانید انتقال از طریق تزریق خون و فرآورده‌های خونی دیگر مطرح نیست، چرا که مدت‌هاست تمامی افرادی که برای خون دادن مراجعه می‌کنند از نظر بیماری‌های مهمی مثل هپاتیت و ایدز بررسی می‌شوند. ضمن آن‌که خون نیز تحت فرآیندهایی قرار می‌گیرد که خطر انتقال ویروس و عوامل دیگر بیماریزا را به حداقل می‌رساند و تمامی خون‌های مشکوک بسرعت معدوم می‌شوند. به همین دلیل است که در آخرین آمارها موارد انتقال از این راه بسیار کمتر گزارش شده و در کل فقط حدود 3 درصد افراد در سطح جهان از این طریق آلوده شده‌اند.

با وجود این، خطر آلودگی از طریق سرنگ مشترک با آن‌که میزان خون بسیار کمی را رد و بدل می‌کند، به مراتب بیشتر از خطر انتقال از طریق دریافت خون آلوده است. سیستم ایمنی افراد معتاد به علت اعتیاد و مصرف طولانی مدت مواد اوپیوئیدی، به وضوح ضعیف‌تر از سیستم ایمنی یک فرد معمولی است. این مساله زمینه را آماده می‌سازد تا به محض ورود مستقیم اندکی خون آلوده از طریق سرنگ، با احتمال 60 درصد بیماری منتقل شود و خود این افراد به عنوان مخزن میکروب عمل می‌کنند و بیماری را گسترش می‌دهند که خطر انتقال بیماری از این طریق درمیان زندانیان بسیار بیشتر است.

در صورت ضدعفونی نکردن وسایل برنده و تیز آلوده و استفاده از این وسایل در افراد سالم، براحتی فرد در معرض ابتلا قرار می‌گیرد. این نوع وسایل در مراکز مختلف پزشکی و دندانپزشکی و نیز طی خالکوبی، سوزاندن ریشه موهای زائد، حجامت، سوراخ کردن گوش در آرایشگاه‌ها استفاده می‌شوند و ممکن است باعث انتقال آلودگی شود. مسواک نیز از وسایل انتقال‌دهنده میکروب محسوب می‌شود.

با وجود این، HIV نمی‌تواند از طریق دست دادن، بوسیدن، خوابیدن در یک اتاق و غذا خوردن ازیک ظرف و نیز استفاده از حمام، استخر و توالت مشترک و نیز نیش حشرات منتقل شود.

متاسفانه به‌رغم تلاش‌های فراوانی که صورت گرفته است، هنوز درمانی قطعی برای بیماری ایدز شناخته نشده و در حال حاضر تنها اقدام موثر در جهت درمان بیماری، پیشگیری از آلوده شدن است. داروهایی که در بازار موجود هستند، اغلب از سرعت بیماری می‌کاهند، ولی آن را به طور کامل و قطعی از بین نمی‌برند و زمانی موثر هستند که بموقع بیماری تشخیص داده و اقدام به درمان شود. داروهای موثر نیز بسیار گران هستند و در ضمن بسیاری از مبتلایان، استطاعت استفاده از درمان مناسب را ندارند. بنابراین بهترین شیوه مقابله با این بیماری، مبتلا نشدن به آن است. مهم‌ترین مساله‌ای که باید به آن توجه داشته باشید، این است که با توجه به اپیدمیولوژی بیماری HIV، این بیماری از بزرگ‌ترین تهدید‌های نسل جوان کشور ما محسوب می‌شود و بیشترین گروهی که در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند، افراد 34ـ 25 سال هستند، بنابراین باید توجه ویژه‌ای به این گروه خاص مبذول شود. مساله مهمی که این گروه را بیشتر مستعد ابتلا می‌کند، ناآگاهی و تمایل زیاد این افراد به بردن لذت‌های ناشناخته و خطرناک است. بی‌تجربگی باعث می‌شود برخی جوانان ما با بیماری‌ها و طرق پیشگیری از آنها آشنا نباشند و ندانند که در معرض چه خطراتی قرار دارند. بنابراین، بهترین راه این است که هر فرد راه‌های پیشگیری را بخوبی بیاموزد و به اطرافیان خود نیز آموزش دهد.

یکی از موانع مطرح در راه پیشگیری از انتقال بیماری HIV در بسیاری از کشورها، این است که داروهای ایدز بسیار گران هستند و در دسترس همگان قرار ندارد. بنابراین بیمارانی بین مردم زندگی می‌کنند بدون این‌که بخوبی شناسایی و درمان شده باشند. متاسفانه این مساله به نفع هیچ کس نیست و این بیماران به این دلایل عمر بسیار کوتاهی دارند و در نهایت با مرگ دردناکی از دنیا می‌روند.

شاید با این اوصاف، نتوان محیط را به کنترل درآورد ولی شما بخوبی می‌توانید از خودتان در برابر این بیماری محافظت کنید. کافی است از راه‌های انتقال آن باخبر باشید و از آنها اجتناب کنید. بهترین و ساده‌ترین روش پیشگیری از بیماری این است که یک اقدام اساسی انجام دهید یعنی هرگز سراغ رفتارهای پرخطر نروید.

وفاداری دوجانبه زوجین یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین سدها در برابر آلودگی با HIV محسوب می‌شود. از برقراری تماس‌های جنسی نامشروع بپرهیزید، این روابط به هر شکلی که باشند، شایع‌ترین راه انتقال بیماری در کل جهان هستند. به تفریحات سالم و کم هزینه مثل ورزش روی بیاورید و حتی فرصت فکر کردن به اعتیاد را نیز از خودتان بگیرید.

هرگز از سرنگ و سوزن مشترک استفاده نکنید. تلاش کنید خود را از این بیمــــاری خانمانسوز در امان بدارید. فراموش نکنید که وسایل جلوگیری اگر چه تا حدودی می‌توانند از انتقال این بیماری جلوگیری کنند ولی اثر آنها به هیچ وجه صددرصد نیست.

یکی از دغدغه‌های کادر بهداشت و درمان تمام کشورهای جهان، یافتن راهی است که به کمک آن بتوان از انتقال ویروس HIV جلوگیری کرد. تاکنون به علت توانایی گسترده این ویروس در ایجاد جهش و تغییر ژنوم عملا انجام این کار ناممکن به نظر می‌رسید تا این‌که بتازگی محققان با گروه‌هایی از اسید‌های آمینه در این ویروس برخورد کرده‌اند که بندرت دچار جهش و تغییر می‌شوند. این مساله یک افق تازه پیش‌روی محققان قرار داده است. چنین تصور می‌شود که این ویروس برای ادامه حیات خود به این گروه اسیدهای آمینه نیاز داشته باشد و با ساختن آنتی بادی‌های ضد این مواد بتوان در مقابل ویروس ایمنی یافت.

بعلاوه می‌توان با ساخت داروهایی که به صورت سیستم این توالی‌های ثابت را هدف قرار می‌دهند، به درمان بیماری پرداخت.

اگر چه وجود چنین امکانی، همه را خوشنود می‌سازد ولی باید توجه داشت اگر یکی از واکسن‌هایی که هر روز در حال آزمایش است نیز موثر واقع شود و پس از گذراندن راه‌های پرپیچ و خم به بازار بیاید، مشخص نیست که آنقدر اقتصادی باشد که تمام افراد بتوانند از آن استفاده کنند. پس همیشه اهمیت راه‌های پیشگیری و ممانعت از در معرض خطر قرار گرفتن به قوت خود باقی است و درهیچ صورتی نباید آنها را فراموش کنید.

فاطمه خداکرمی