نه «نود» هستیم و نه چیز دیگر

ساختمانی که مدیران شبکه چهار در آن مشغول کارند چند کوچه با مجموعه ساختمان‌های جام‌جم فاصله دارد. شبکه چهار می‌خواهد نقش یک دانشگاه را ایفا کند؛ دانشگاهی که در آن هر روزه کلاس‌های عرفان، سیاست، فلسفه ، فیزیک، شیمی و... برگزار می‌شود.

تقی رستم‌وندی ، مدیر شبکه چهار در این مصاحبه تاکید می‌کند کلاس‌های این دانشگاه باید به گونه‌ای برگزار شوند که برای قشر بیشتری از مردم قابل استفاده باشد.

رستم‌وندی از دو سال پیش، مدیریت این شبکه را به عهده گرفته است. او مدرک دکتری علوم سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس دارد و پیشتر سمت‌هایی چون مدیر کل پخش اخبار صدا و قائم مقامی شبکه خبر را تجربه کرده است.

با این مدیر تلویزیونی درباره سیاست‌های شبکه چهار ، برنامه‌های در دست ساخت و حاشیه و متن فعالیت‌های برنامه‌سازان این شبکه به گفت‌وگو نشستیم.

شبکه چهار در تبلیغاتش خودش را شبکه نخبگان و فرهیختگان معرفی می‌کند. اگر شما به این نامگذاری اعتقاد دارید توضیح بدهید خودتان چه تعریفی از قشر نخبه و فرهیخته دارید؟ به عبارت دیگر چه افرادی از جامعه در دایره نخبگان قرار می‌گیرند و چه افرادی بیرون از این دایره می‌مانند؟

در اسناد سازمانی، جایی که درباره ماموریت شبکه‌ها بحث شده شبکه چهار شبکه نخبگان و فرهیختگان نام گرفته است. فرهیختگان مشتمل بر تمام کسانی است که در حوزه فرهنگ فعال‌اند. یعنی اهالی فرهنگ و علاقه مندان به مباحث فرهنگی،‌ کسانی که دغدغه‌های فرهنگی دارند و...

مولفان، ‌مترجمان، هنرمندان، ‌مورخان، ادیبان و.... همه جزو فرهیختگان هستند. فرهنگ، واژه بسیار فراگیری است و از نظر دامنه سنی می‌تواند از دوره پایان دبیرستان تا کهنسالی را شامل شود.

واژه نخبه به کسانی اطلاق می‌شود که در یک رشته خاص از اعتبار و جایگاه ویژه‌ای برخوردارند و مهارت ویژه‌ای در آن فن و هنر خاص دارند. نخبگان چون سرآمد هستند به نسبت فرهیختگان تعدادشان کمتر است.

در حوزه نقاشی ما کسی را نخبه تلقی می‌کنیم که فرد شاخص و سرآمد در آن رشته باشد. در این رشته تعداد سرآمدان کم است. به کسانی می‌گوییم فرهیخته که علاقه‌مند به نقاشی یا هنرهای دیگر باشند. از لحاظ تعداد جمعیتی، نخبه یا سرآمد دربرگیری‌اش کمتر از فرهیختگی است.

در برنامه‌هایی مثل اردی‌بهشت سطح مباحث و سوژه‌ها را متفاوت انتخاب می‌کنیم. برای نمونه شبکه‌های پنج و یک هم برنامه سیمای خانواده دارند. اما مباحث‌شان عمومی‌تر است و دامنه گسترده‌تری از موضوعات را در نظر می‌گیرند. برای نمونه ممکن است بحث آشپزی در سیمای خانواده مطرح بشود. اما جنس موضوع اردی‌بهشت خاص است. این سوژه‌ها حدی از تخصص را در برمی‌گیرد. ما در رابطه با حقوق زنان بحث می‌کنیم. یک جامعه شناس،‌ حقوقدان،‌ قاضی و... می‌تواند درباره این موضوع صحبت کند.

نوع انتخاب سوژه‌ها، سطح مباحث و کارشناسان آن برنامه شبکه چهاری است. قشر خاصی از علاقه مندان آن مباحث فرهنگی بحث‌ها را دنبال می‌کنند.

بعضی‌ها در ذهنشان این نکته‌ای که شما گفتید تبدیل به یک معما شده است. چگونه می‌شود این دو را کنار هم داشت؟ چطور می‌شود هم شبکه ویژه فرهیختگان داشت و جوری صحبت کرد که مردم عادی هم متوجه شوند؟ ما با دوستانمان به این توافق رسیده ایم که ما رسانه هستیم. صرفا دانشگاه نیستیم. حضرت امام می‌گفتند تلویزیون یک دانشگاه عمومی است. بحث‌های ما با بحث‌های دانشگاهی شباهت دارد. اما صرفا و انحصارا دانشگاه نیستیم. بین رسانه و دانشگاه تمایز قائلیم. مدیوم تلویزیون برای خودش دارای تکنیک‌ها و فنونی است که می‌تواند به جذابیت برنامه کمک کند. شما می‌توانید یک برنامه تخصصی را با فنون تلویزیونی آن چنان جذاب کنید که یک بچه دبستانی هم نگاه بکند.

چند هفته پیش ما برنامه‌ای داشتیم راجع به فرمول فیثاغورث. این فرمول یک بحث هندسی است. طبق آنچه در این برنامه مطرح شد بیش از 300 راه حل برای اثبات این فرمول پیدا کرده‌اند. این برنامه یک مستند کاملا علمی و تخصصی بود. اما دختر 10 ساله‌ام همپای من تا انتهای برنامه را تماشا کرد. ما درباره اهرام ثلاثه مصر مستندی پخش کردیم. چند نسل مختلف می‌توانند اینها را نگاه کنند. اگر از تکنیک‌های تلویزیونی بخوبی استفاده شود می‌شود یک بحث پیچیده و تخصصی علمی را در اختیار مخاطب گذاشت. دایره اول ما مخاطب خاص شبکه چهار یعنی فرهیختگان است. این دایره می‌تواند متنوع‌تر و گسترده‌تر شود تا جایی که حتی یک بچه دبستانی، مستندی علمی را دنبال کند.

ما در تابستان یک برنامه گفت‌وگو محور علمی به نام کندو پخش می‌کردیم. آنجا چهار‌ پنج نفر با هم گفت‌وگو می‌کردند. در این برنامه یک سری اجسام را به برنامه می‌آوردند. یک بار بحثشان درباره سنگ پا بود. یک سنگ پا را داخل ظرف آب انداختند و پرسیدند چرا این سنگ روی آب می‌ایستد.

چون سنگ باید طبیعتا زیر آب برود. نحوه ارائه بحث به بالا بردن میزان مخاطبان کمک می‌کند. اگر برای مباحث ما به ازای تصویری در نظر گرفته شود یک بحث علمی هم می‌تواند مخاطبان فراتر از قشر فرهیختگان داشته باشد. ما در برنامه‌هایی موفق به این کار شده‌ایم و بعضا هم نشده‌ایم.

یعنی برنامه بسیار پیچیده شده است. بحث‌های آقای ابراهیمی دینانی در برنامه معرفت، تخصصی و فلسفی است. اما ما از اقشار مختلف جامعه بازخوردهای خوبی داریم که نشان می‌دهد به برنامه توجه می‌کنند. استفاده از تکنیک‌های تلویزیونی و پیدا کردن مابه ازاهای تصویری می‌تواند در گسترده‌تر کردن مخاطب کمک کند.

آمار نشان می‌دهد دو سال پیش در 6 ماهه اول سال 88 تعداد 55 هزار پیامک داشته‌ایم. در 6 ماهه اول سال 90 بیش از 440 هزار پیامک دریافت کرده‌ایم. یعنی ارتباط مخاطب با شبکه ما هشت برابر شده است. اگر دوستان ما در گروه‌های مختلف همت کنند این میزان می‌تواند بیشتر هم بشود.

رویکرد آنها آموزشی است، اما رویکرد ما آموزشی نیست. ما نمی‌خواهیم صرفا مخاطب خودمان را یک نوع تعیلم گیرنده فرض کنیم. ما از جذابیت‌های علم استفاده می‌کنیم و دنبال آگاه‌سازی و آشناسازی هستیم. مخاطب شبکه چهار باید با آخرین تحولات علمی آشنا بشود. در ضمن همه شبکه‌ها با هم همپوشانی‌هایی دارند. هم ما و هم شبکه آموزش باید تلاش کنیم در حوزه ماموریت خودمان فعالیت کنیم. کار ما بیشتر آشناسازی است. شبکه آموزش رویکرد تعلمی دارد.

بله، می‌شود. ما نباید خودمان را محدود به قشر فرهیخته بکنیم. ما می‌توانیم برای هر برنامه یک مخاطب اصلی و یک مخاطب فرعی تعریف بکنیم. مخاطب اصلی ما می‌تواند قشر فرهیخته باشد. اما کسی ما را منع نمی‌کند که جمعیت بیشتری مخاطبمان باشد. در شبکه چهار باید یک تعداد برنامه خاص مثل طلوع را این طور هدایت کرد. نمی‌توان انتظار داشت همه برنامه‌های شبکه چهار این طوری بشود. در این حالت شبکه چهار هم شبیه شبکه‌های دیگر می‌شود.

در حوزه ادبیات داریم برنامه جذابی درباره شعر طنز می‌سازیم. قصدمان این است که شعر را هم عمومی کنیم. به این معنا که از طبع بذله‌گو و لطیفه گو و خندان جامعه برای گسترش قالب شعر استفاده کنیم. این برنامه می‌تواند مفرح و فرهنگی باشد. در حالی که می‌بینیم گهگاه تفریح‌های ما به فرهنگ لطمه می‌زند.

این برنامه می‌تواند موضوع محور باشد. ما فهرستی تهیه کرده‌ایم و به دوستان گفته‌ایم درباره ازدواج، طلاق، مدرک‌گرایی و... هر شعر طنزی دارند بیاورند. از مخاطبان برنامه هم می‌خواهیم برای ما سرایش شعر داشته باشند. این‌جوری می‌خواهیم شعر طنز را عمومی کنیم. در قالب‌های دیگر هم چنین آزمونی خواهیم داشت.

سریال‌سازی به دلیل هزینه‌های هنگفتش در شبکه‌4 میسر نیست. با هزینه اندکی نسبت به تله تئاتر ما به تله‌پلی رسیدیم. تله پلی این امکان را به ما داده که به جذابیت بصری‌مان اضافه کنیم. فکر می‌کنم مجموعه نامه‌ها در آذر ماه پخش بشود و یک نقطه عطف در کارهای نمایشی باشد.

شبکه چهار در طول سال حدود 10 تله فیلم می‌سازد. سقف تعهد ما همین مقدار بوده است.

تله فیلم ما شبکه چهاری ساخته می‌شود و تعریف خاصی دارد. متن‌ها عمدتا مربوط به فلسفه و معنای زندگی است. یعنی چیزهایی که مخاطب را وادار به اندیشیدن می‌کند. بیشتر تله فیلم‌های شبکه‌های دیگر ویژگی سرگرم‌کنندگی دارند. تله فیلم‌های ما به دنبال ایجاد تفکر هستند.

برنامه نشانی را با همکاری حوزه هنری تولید می‌کردیم. آنها پیشنهاد کرده‌اند برنامه را به صورت مناسبتی جلو ببریم. مثلا در ماه محرم می‌توانیم به تحلیل فیلم‌های عاشورایی بپردازیم. در دهه فجر بحث سینما و انقلاب اسلامی را دنبال می‌کنیم. در فصل نوروز هم سراغ یک موضوع تخصصی می‌رویم. برنامه نشانی بازخوردهای خوبی داشت. به ما می‌گفتند جای بحث‌های تحلیلی سینما در تلویزیون خالی است. ما تلاش کردیم این خلا را پر کنیم. در نشانی به سینمای دفاع مقدس و سینمای دینی پرداختیم.

ما در انعکاس اخبار جشنواره‌های داخلی فعال شده‌ایم. الان داریم کارهای جشنواره سینما حقیقت را دنبال می‌کنیم. در این حوزه‌ها تلاش کرده‌ایم فعالانه برخورد کنیم. مسابقه چهار سه دو یک هم سری دومش ضبط شده است. در سری جدید مسابقه به شکل عملی و حضوری اجرا می‌شود.

به نظر من اسمش بحران است. کمبود نداریم. بحران داریم. کارشناسان زیادی بیرون از سازمان داریم که یا علاقه‌مند نیستند یا شرایط حضور در رسانه را ندارند. بعضی‌ها چهره یا صدای مناسب ندارند. بعضی‌ها به جهت روحیات و خلقیات شان آمادگی حضور در حد یک مجری را ندارند.

رسانه باید تلاش جدی برای تربیت مجری ـ‌‌کارشناس‌ها داشته باشد. الان متاسفانه وقتی به بسیاری از اهل فکر بیرون مراجعه می‌کنیم و پیشنهاد اجرا می‌دهیم، آنها نمی‌پذیرند. چون خیال می‌کنند اجرا یک نوع توهین به شأنشان است. به نظر من بزرگ‌ترین خدمت فرهنگی این است که یک صاحب فکر بیاید و در یک برنامه تلویزیونی در قالب یک مجری بحثی را به مردم عرضه کند. آقای طالب‌زاده یک آدم فرهنگی است.

چرا می‌آید اجرای تلویزیونی را می‌پذیرد؟ چون دغدغه‌های شخصی ایشان الزام می‌کند. آقای منصوری لاریجانی، استاد دانشگاه است. اما اجرای معرفت را به عهده می‌گیرد. ما در شبکه چهار به سمت اهل فکر و اندیشه دست طلب دراز می‌کنیم. امیدوارم اینها به سمت رسانه بیایند و حضور پیدا کنند.

عموم مردم به دو حوزه خیلی علاقه‌مندند. یکی موضوع بهداشت و سلامت و دیگری بحث‌های روان‌شناسی و تربیتی. شبکه چهار با روان‌شناسان ارتباطات خوبی دارد. این شبکه باید پلی باشد بین مردم و روان‌شناسان کشور. شهرنشینی و زندگی مدرن همه ما را دچار مشکلات فکری و روحی و روانی کرده است. زندگی دراین برج‌های سیمانی ما را دچار فشارهای روحی کرده است. مخاطب رسانه باید بتواند پرسش‌های خودش را از روان‌شناسان داشته باشد.

برخی به ما می‌گفتند شما باید برنامه‌های روان‌شناسی تخصصی بسازید. تاکید می‌کردند نباید گفت‌وگوی تلفنی با مردم داشته باشید. چون در برنامه روی خط باشید مردم سوالاتشان را می‌پرسیدند. من به این دوستان گفتم بحث نظری روان‌شناسی فایده‌ای ندارد. مثل پزشکی که دائم درباره قلب و کلیه و روده و معده صحبت کند‌ اما نتواند مشکلی را در جامعه حل کند. ما باید یک کارگاه آموزشی برگزار کنیم.

وقتی روان‌شناس مشکلات مردم را تحلیل می‌کند این خودش یک کلاس روان شناسی برای دانشجویان این رشته است. این که انتظار داشته باشند شبکه 4 صرفا مباحث نظری و انتزاعی را پیگیری کند برداشت غلطی است. شبکه چهار می‌تواند مباحث فکری را به زندگی روزمره و جاری مردم ارتباط دهد و تلاش کند مشکلی را حل کند.

احسان رحیم‌زاده‌ - رادیو و تلویزیون