نمایشی نفسگیر از مهندسی اَبَرسازه‌ها

 اما برخی از این ایده‌ها از چنان جذابیتی برخوردار هستند که حتی خواندن چند خط خبر ساده درباره آنها حس کنجکاوی هر علاقه‌مندی را برمی‌انگیزد. فرودگاه‌هایی که برای آینده‌ای نه‌چندان دور ساخته می‌شوند از جمله این ایده‌ها هستند. طراحانی که چنین سازه‌هایی را روی کاغذ خلق می‌کنند تفکری متفاوت از آنچه همواره از فرودگاه‌ها در ذهن داریم را مدنظر دارند. آنها روی طرح‌هایی کار می‌کنند که از حیث ساختار آیرودینامیک بودن دست‌کمی از مدرن‌ترین خودروهای امروزی ندارند. به بیان دیگر می‌توان گفت همانقدر که فناوری طراحی و ساخت هواپیماها با سرعت پیش می‌رود، ساختار فرودگاه‌ها نیز بسرعت دستخوش تغییر و دگرگونی‌های اساسی می‌شود.

در دنیای طراحی و معماری، گروه فاستر و شرکا (Foster + Partners) از شهرت خاصی برخوردار است. این گروه که در گذشته ایده‌های خلاقانه‌ای را در قالب معماری نوین به یادگار گذاشته، با طراحی مجموعه تأسیسات جدید شرکت اپل باز هم در دنیا خبرساز شده است. این تاسیسات دایره‌ای شکل که از سوی استیو جابز بشقاب پرنده لقب گرفته است نماد بارزی از معماری نوین به شمار می‌آید. البته پروژه دیگری در راه است که حتی این بشقاب پرنده زمینی را نیز تحت‌ تاثیر قرار می‌دهد؛ چرا که همین گروه بتازگی طرح متفاوت و جالب فرودگاه بین‌المللی جدید کویت را ارائه کرده است. این طراحی در دنیای معماری به یکی از خبرسازترین پروژه‌های طراحی جهان تبدیل شده است. آنچه درباره این طراحی بیش از هر نکته دیگری به چشم می‌آید، ساختار ظاهری آن است. این ساختار که از سوی طراحان آن به یکی از آیرودینامیک‌ترین پروژه‌های ساختاری جهان توصیف شده است، کویت را در زمره صاحبان مدرن‌ترین فرودگاه‌های جهان قرار خواهد داد.

کارشناسان، نقشه فرودگاه جدید بین‌المللی کویت را نمادی از تلفیق هنر و فناوری‌های مدرن می‌دانند و معتقدند با ساخت آن ظرفیت جابه‌جایی مسافران از طریق راه‌های هوایی در این کشور به صورت چشمگیری افزایش پیدا خواهد کرد، درحالی که در ساخت این فرودگاه بالاترین معیارهای زیست محیطی در نظر گرفته خواهد شد. با این حال جذاب‌ترین بخش این ماجرا به قابلیت انعطاف‌پذیری آن مربوط می‌شود. ساختار اصلی فرودگاه به گونه‌ای طراحی شده است که با توجه به افزایش تقاضاها در آینده امکان گسترش ساختاری آن وجود خواهد داشت. گروه فاستر و شرکا این فرودگاه را به‌گونه‌ای طراحی کرده است که سالانه تا 13 میلیون مسافر براحتی از آن استفاده کنند. اما با توجه به قابلیت انعطاف‌پذیری که در این فرودگاه تعریف شده است امکان افزایش این رقم به 25 میلیون و حتی 50 میلیون مسافر نیز وجود دارد. بنابراین می‌توان آینده‌ای را متصور شد که سالانه نزدیک به 50 میلیون مسافر از فرودگاهی که به پیشرفته‌ترین فناوری‌های روز جهان مجهز است، استفاده ‌کنند. به عقیده کارشناسان با توجه به پیشرفت‌هایی که در عرصه سیستم‌های هوانوردی و جابه‌جایی مسافران صورت گرفته است (البته کاهش زمان سفرهای هوایی را نیز نباید نادیده گرفت) تحقق چنین ارقامی چندان هم دور از ذهن نخواهد بود.

بدنه اصلی این فرودگاه از ساختاری سه پر برخوردار است. این ساختار دربرگیرنده بال‌های غول پیکر متقارنی است که به عنوان دروازه‌های عبوری مسافران از سالن اصلی فرودگاه به محل سوار شدن هواپیماها به کار گرفته می‌شوند. هر یک از قوس‌های حائل میان سه گوشه این ساختار عظیم، حدود 2‌/‌1 کیلومتر طول دارد. فضای اصلی و مرکزی این فرودگاه شامل سالن عظیمی به ارتفاع 25 متر است. این ساختمان عظیم در زیر یک سقف واحد قرار گرفته است و به لطف ابتکار عملی که در قسمت سقف صورت گرفته، نور خورشید به میزان چشمگیری به زوایای تاریک و پنهان درون فرودگاه راه می‌یابد. این ابتکار عمل چیزی نیست جز حفره‌های متعدد که با هدف بهینه‌سازی مصرف انرژی در این سازه عظیم در نظر گرفته شده‌اند. اما در دل این سقف از شیشه‌های مخصوصی بهره گرفته شده است که تابش مستقیم نور خورشید را ضعیف می‌کنند. به این ترتیب در عین حال که نور خورشید تمام فضای داخلی فرودگاه را در روز روشن می‌کند، خبری از گرمای‌کشنده آن نیست. کل این سقف عظیم که شاید بهتر باشد آن را سایبانی بدون ابتدا و انتها عنوان کنیم، روی مجموعه ستون‌های بتنی واقع شده است. در طراحی این سایبان از تلفیق دو مفهوم شناخته شده یعنی سختی و نفوذناپذیری سنگ و حرکات مواج قایق‌های بادبانی کویتی در پهنه آب‌های آبی بهره گرفته شده است.

اما چگونه چنین سازه عظیمی می‌تواند دوستدار محیط زیست تلقی شود؟ طراحان این پروژه عظیم برای آن‌که تمامی معیارهای لازم را در این طراحی مدرن لحاظ کنند، از نوع پیشرفته‌ای از ترکیب بتنی برای ساخت ستون‌ها استفاده می‌کنند که همچون عایق عمل می‌کند و مانع تبادل حراراتی محیط بیرون و داخل می‌شود. در عین حال روی سقف این سازه عظیم، انبوهی از صفحات خورشیدی نصب می‌شود و از آنجا که کویت در منطقه‌ای نزدیک به استوا واقع شده است و در مواقع بیشتری از سال نور خورشید به‌طور عمودی به آن می‌تابد، برق خورشیدی قابل توجهی از این راه تولید می‌شود که با استفاده از آن، نیاز عظیم این سازه فرودگاهی به انرژی تقریبا تأمین می‌شود. گروه فاستر و شرکا، جغرافیای کویت را به عنوان یک اصل کلی در طراحی فرودگاه بین‌المللی این کشور در نظر گرفته است. در اطلاعیه این گروه که درباره ساخت فرودگاه بین‌المللی جدید کویت منتشر شده آمده است: طراحی این فرودگاه ریشه در جغرافیای کویت دارد و بخوبی نشان از اوضاع جوی سرزمینی دارد که به عنوان یکی از داغ‌ترین کشورهای جهان شناخته می‌شود.

طرح جدیدی که برای فرودگاه بین‌المللی کویت ارائه شده است در آینده نه چندان دور به مرحله اجرایی خواهد رسید، اما حداقل تا چند سال آینده خبری از آن نیست. پس تا آن زمان فرودگاه‌هایی همچون فرودگاه بین‌المللی پکن به عنوان مدرن‌ترین فرودگاه‌های جهان شناخته می‌شود. از این فرودگاه به عنوان یکی از جدیدترین ابرسازه‌های چین یاد می‌شود. در اینجا هم ردپای گروه فاستر و شرکا دیده می‌شود. آنها برای این پروژه نیز اطلاعیه‌ای منتشر کرده اند: فرودگاه عظیم پکن مجهز به سقفی با ساختار آیرودینامیکی است و فرم اژدهاگونه آن نشانی روشن از هیجان نهفته در عرصه پرواز و مسافرت‌های هوایی دارد. گذشته از آن، سقف این سازه عظیم طلایی رنگ است تا با آنچه در شهر ممنوعه چین دیده می‌شود همخوانی زیادی داشته باشد. اما اگر سری به درون آن یعنی جایی که بازی رنگ‌ها چشم هر بیننده‌ای را می‌نوازد، بزنیم در اینجا حرکت رنگ‌ها را از قرمز به نارنجی و در ادامه به زرد بخوبی می‌بینیم و این همان چیزی است که در فرهنگ سنتی رنگ‌های چین دیده می‌شود. عباراتی که در این اطلاعیه به کار گرفته شده تا فرودگاه بین‌المللی پکن به توصیف درآید بخوبی نشان از توجه طراحان آن به فرهنگ غنی این کشور و در عین حال غافل نماندن از فناوری‌های نوین معماری دارد.

فرودگاه بین‌المللی پکن سالانه پذیرای حدود 48 میلیون مسافر از سراسر نقاط جهان است و جالب این‌که روزانه تا حدود 1100 پرواز در آن انجام می‌شود که در نوع خود یک رکورد رویایی به نظر می‌رسد. در جریان رقابت‌های المپیک 2008 پکن، شمار پروازهایی که روزانه در این فرودگاه صورت می‌گرفت به 1500 یعنی چیزی حدود 25 پرواز در هر ساعت هم می‌رسید. تا پیش از برگزاری رقابت‌های المپیک، این فرودگاه تنها با 2 ترمینال شماره یک و 2 به مسافران سرویس می‌داد، اما المپیک و مسابقات بزرگ جهانی همیشه بهترین بهانه برای آغاز هر نوع ساخت و ساز عظیمی است و فرودگاه بین‌المللی پکن نیز از این قائده مستثنا نبوده است. در ماه مارس سال 2008 یعنی در آستانه آغاز المپیک، ترمینال شماره 3 این فرودگاه نیز آغاز به کار کرد. کارشناسان، مهندسی به کار گرفته شده در ساخت این بخش از فرودگاه بزرگ چین را در نوع خود بی‌سابقه عنوان می‌کنند. مدیران ارشد پروژه برای ساخت این ترمینال چاره‌ای نداشتند جز این‌که حدود 10 هزار روستایی ساکن در محیط اطراف را در نقطه دیگری اسکان دائم دهند. بلافاصله پس از تخلیه محیط، کار ساخت ترمینال شماره 3 آغاز شد و تنها در مدت 5‌/‌3 سال و با به کارگیری 50 هزار کارگر کار ساخت آن به پایان رسید. در این مدت حدود نیم میلیون تن فولاد و 2 میلیون تن بتن به کار گرفته شده تا طول این ترمینال به حدود 3 کیلومتر برسد. اکنون این ترمینال 6 برابر از بزرگ‌ترین ترمینال فرودگاه معروف هترو لندن، یعنی ترمینال شماره 5 بزرگ‌تر است. بدون شک در چنین سازه عظیمی، باید به حمل و نقل مسافران و علائم راهنمایی‌کننده و هشداردهنده توجه جدی شده باشد. دقیقا هم اینچنین است. برای این‌که مسافران و بخصوص مسافران خارجی که برای نخستین‌بار وارد این فرودگاه می‌شوند سردرگم نشوند از نوعی سیستم حمل و نقل اتوبوسی استفاده شده است که در مرکز ساختمان اصلی این فرودگاه در تردد است و 3 بخش اصلی آن را به یکدیگر متصل می‌کند. در کنار 451 آسانسوری که در بخش‌های مختلف این فرودگاه دیده می‌شود، سیستم به کار گرفته شده برای حمل‌بار مسافران نیز در نوع خود جالب توجه است. این سیستم قابلیت حمل تا 20 هزار محموله (شامل انواع ساک و چمدان) در طول مسافت 60 کیلومتری آن هم در یک ساعت را دارد، یعنی با سرعت 7 متر بر ثانیه! مهندسانی که این سیستم را طراحی کرده‌اند بخوبی به این نکته واقف بوده‌اند که سرعتی کمتر از 7 متر بر ثانیه با معطلی مسافران و تراکم جمعیت در فضای داخلی فرودگاه همراه است. در این فرودگاه و براساس سیستم مدرن پروازی که به کار گرفته شده است، احتمال معطلی مسافران به صفر می‌رسد، هر چند برای آنهایی که زودتر از موعد وارد سالن اصلی آن می‌شوند برنامه‌های سرگرم‌کننده‌ای همچون انجام حرکات آکروباتیک در نظر گرفته شده تا حوصله‌شان سر نرود. در حال حاضر فرودگاه بین‌المللی پکن به عنوان بزرگ‌ترین و مدرن‌ترین فرودگاه جهان به شمار می‌آید. اما نکته‌ای که بر جذابیت این سازه عظیم می‌افزاید، تلاش مداوم چینی‌ها برای به روزتر کردن این فرودگاه است به‌طوری که پیش‌بینی می‌شود تا چند سال آینده و با به روزرسانی‌هایی که در بخش‌های مختلف این فرودگاه صورت خواهد گرفت عملا با فرودگاه کاملا جدیدی مواجه خواهیم شد.

شناختی که از سفرهای هوایی داریم عمدتا به سفر با هواپیما در ارتفاع چند هزار متری زمین محدود می‌شود، اما در آینده‌ای نه چندان دور و در حالی که سوار بر هواپیما از نقطه‌ای به نقطه دیگر جهان می‌رویم ممکن است ده‌ها کیلومتر آن طرف‌تر هواپیمای فضایی یا فضاپیمای خصوصی نیز در حال انتقال گردشگران فضایی به مدارات پایین زمین باشد. اما آیا این دسته از سیستم‌های نوین و فوق‌مدرن پروازی نیز در فرودگاه‌های فعلی نظیر فرودگاه بین‌المللی پکن نشست و برخاست می‌کنند؟

پاسخ به این پرسش درگروی در نظر گرفتن چند نکته کوتاه اما مهم است. بیشتر سفرهای فضایی که در آینده و در قالب گردشگری فضایی انجام خواهند شد، با سرمایه‌گذاری‌های شخصی صورت خواهد گرفت. به این ترتیب قرار نیست سازمان‌های دولتی نظیر ناسا وارد این مقوله شوند، هر چند به‌ صورت غیرمستقیم همکاری‌هایی در این زمینه با نهادهای خصوصی خواهند داشت. در واقع ساز و کارهای مربوط به توسعه این مقوله نیز جدای از ساختارهایی است که در حال حاضر وجود دارند و عمدتا نیز به بخش‌های دولتی مرتبط می‌شوند. طراحی و ساخت فرودگاه‌های مخصوصی که برای نشست و برخاست هواپیماها و سیستم‌های فضایی در نظر گرفته می‌شوند ایده جدیدی است که در برخی مناطق جهان از جمله نیومکزیکوی آمریکا شاهد به مرحله اجرا درآمدن آن هستیم. هنوز هم برای برخی از افراد پذیرش این باور که به عصر فضا بسیار نزدیک شده‌ایم کمی سخت است. اما واقعیت چیز دیگری می‌گوید و ساخت فرودگاهی مختص هواپیماها و فضاپیماهای خصوصی که تا مدارات پایین زمین نیز پرواز می‌کنند نشانی‌روشن از این نزدیکی است. فرودگاه فضایی Spaceport America نخستین فرودگاه از این نوع در جهان به شمار می‌آید که کار ساخت و ساز آن شروع شده است و قرار است به عنوان مکانی مناسب به منظور نشست و برخاست سیستم‌های فضایی نظیر محصولات پروازی شرکت ویرجین گالکتیک، سیستم‌های فضایی وایت ‌نایت 2 و البته اسپیس‌شیپ 2 به کار گرفته شود. بدون شک با پایان ساخت این فرودگاه فضایی، گام بلندی به سوی تحقق ایده گردشگری فضایی برداشته می‌شود. از این فرودگاه به عنوان هدایت‌کننده دنیا به سمت دستیابی بی‌خطر و به صرفه به فضای اطراف زمین تعبیر می‌شود، رویایی که برای مردم جهان عملا دست نیافتنی بوده است، اما به لطف سرمایه‌گذاری‌های کلان بخش‌خصوصی و ایده‌های جاه‌طلبانه چهره‌هایی همچون ریچارد برانسون، بتدریج به واقعیت تبدیل می‌شود.

این فرودگاه فضایی با هزینه‌ای بالغ بر 200 میلیون دلار در حال ساخت است و پس از آغاز به کار، عمدتا در اختیار شرکت‌هایی نظیر ویرجین گالکتیک خواهد بود که مشارکت گسترده‌ای در توسعه گردشگری فضایی در جهان دارد. اما اکنون این پرسش مطرح می‌شود که چرا نیومکزیکو به عنوان مکان ساخت این فرودگاه برگزیده شده است؟ پاسخ کاملا روشن و قانع‌کننده است: آب و هوای نسبتا پایدار و همچنین فضای باز، این منطقه را به مکانی ایده‌آل برای ساخت چنین تأسیساتی تبدیل کرده است. نیومکزیکو همان جایی است که رابرت گودارد، پدر علم راکت جهان، تحقیقات خود را در دهه 30 در آن زمینه انجام داده است و پس از وی نیز وارنر براون در دهه 40 و در نهایت ناسا در دهه 80 این نقطه از جهان را به عنوان مکانی مناسب جهت انجام آزمایشات مربوط به ورود به فضای اطراف زمین انتخاب کرده‌اند.

فرودگاه فضایی Spaceport America با این استراتژی در حال ساخت است که در آینده‌ای نه چندان دور شمار قابل توجهی از سرمایه‌گذاران به توسعه گردشگری فضایی کمک کنند. در این مسیر و به‌طور خودکار شرکت‌هایی پدید می‌آیند که تخصص اصلی آنها اعزام مسافران به مدارات پایین زمین است. سیستم‌های فضایی که برای این منظور به کار گرفته خواهند شد به فرودگاهی مناسب برای نشست و برخاست (حتی عمودی) نیاز دارند و بدون شک Spaceport America پاسخی مناسب برای این نیاز خواهد بود. فرودگاه فضایی آمریکا در مساحتی بالغ بر 18 هزار هکتار ساخته می‌شود و از یک باند فرود 3 کیلومتری با عرض 60 متر برخوردار است.

دیوید ویلسون، رئیس ارتباطات رسانه‌ای فرودگاه فضایی آمریکا با هیجان‌انگیز توصیف کردن این پروژه می‌گوید: فاز یک ساخت این فرودگاه تا 90 درصد تکمیل شده که مهلت اتمام آن تا پایان 2011 است. در این فاز امور زیربنایی و اصلی همچون باند اصلی فرود، تأسیسات آشیانه پرواز، راه‌های داخلی، حصارکشی، سیستم الکتریکی، سیستم آبرسانی و فاضلاب و مرکز گنبدی شکل در حال تکمیل شدن است. از دیگر پیچیدگی‌های دیدنی این فرودگاه می‌توان به چشم‌‌انداز ساخت هتلی مجلل در نزدیکی این مجموعه پروازی اشاره کرد که بدون شک به پیشرفته‌ترین فناوری‌های روز دنیا مجهز خواهد بود. به نظر می‌رسد تا آغاز به کار این فرودگاه فضایی مدت زمان زیادی باقی نمانده باشد. روزی که این فرودگاه افتتاح شود بشر گام بلندی به سوی حضور کم هزینه در فضا برخواهد داشت.

مهدی پیرگزی

منابع: Gizmag / Nasa