معماری ما در آستانه یک فاجعه قرار گرفته است

مهم نیست که من این موضوع را قبول داشته باشم یا نه، بلکه مهم این است که ما امروز در آستانه یک فاجعه قرار گرفته‌ایم. شاید این گفته در مذاق بسیاری تلخ باشد، اما می‌توانیم با برنامه‌ریزی درست خود را از این فاجعه بزرگ برهانیم. البته می‌توانیم خود را به تغافل بزنیم و از وضعیت هنر معماری خودمان تعریف و تمجید کنیم و منتظر یک فاجعه بزرگ باشیم. ما باید برای آینده خود تصمیمی ‌درست بگیریم؛ تصمیمی‌ که با چشم‌انداز آینده یک کشور در ارتباط است. ضمنا یک نکته از فرمایش شما را اصلاح کنم و آن این‌که اهمیت معماری ایرانی به ساخت بناهای رفیع نیست. هرچند در تاریخ معماری جهان این گونه بناها اهمیت زیادی دارند، اما اصالت معماری ما به معماری متعهد به سبک زندگی مردم ما بوده است. معماری ایرانی در همه بدنه شهرها و از کوچک‌ترین فضاها تا وسیع‌ترین باغ‌ها دارای ویژگی‌های بسیار ممتازی بوده است که به همه این مجموعه، معماری پر افتخار ایرانی می‌گویند.

این درست است که تاریخ یک کشور می‌تواند موجب غنای شخصیت آن ملت گردد لیکن استمرار و پیوستگی بنیادهای هویتی آن ملت در ادامه مسیر موفقیت‌ها بسیار مهم‌تر است. متاسفانه در صد سال اخیر کشور ما آنقدر درگیر مسائل بیرونی و داخلی بوده که نتوانسته است مواجهه درستی با مساله مدرنیته و پیشرفت تکنولوژی داشته باشد. خیانت اندیشمندان خود فروخته به غرب و شرق در سال‌های قبل از انقلاب و آشفتگی فکری آنان بعد از انقلاب هم عملا این مشکل را تشدید کرد. بی‌شک بازگشت به نقطه اوج در این شرایط کاری بس دشوار، اما کاملا قابل انجام است. فراموش نکنیم که هنر معماری همانند سایر هنرها آینه تمام‌نمای شخصیت اجتماعی یک کشور است. بدین دلیل این بی‌هویتی را ‌باید دارای ریشه‌های اجتماعی دانست و برای حل مشکل معماری به مباحث روان‌شناختی اجتماعی نیز توجه کافی داشت. هنر معماری در همیشه تاریخ کاملا وابسته به علوم انسانی بوده است و نادیده گرفتن این موضوع معماری را در حد ساختمان‌سازی تنزل می‌دهد.

بله. من هم با این موضوع موافقم، اما باید از خود بپرسیم آیا شأن والای انسان در فضای خانه‌های ما قابل حلول است یا خیر؟ بی‌شک شرایط زیست هر موجودی از طرفی با نیازهای او مطابقت دارد و از سوی دیگر آن محیط‌زیست با هویت و شخصیت روحی و روانی آن موجود نیز نسبت مستقیم دارد. ما به عنوان انسان به چیزی بیش از کارکرد در خانه نیازمندیم. شاید بسیاری از اندیشمندان قرن حاضر در غایت تفکر خود برای محیط‌زیست انسان از هنر و زیبایی نام برده باشند، اما از نظر اسلام علاوه بر زیبایی موضوع هویت انسان و شایستگی‌های انسان در مقام خلیفه‌الله نیز از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که منزلت انسان را در برمی‌گیرد. امروز خانه‌های ما ایرانیان حتی دربرگیرنده شخصیت و تمدن ایرانی‌مان هم نیست. درحالی که ما باید به مقام والاتری برای انسان بیندیشیم. دقیقا از نگاه هنری و معماری اگر بخواهیم این موضوع را نگاه کنیم به این نتیجه می‌رسیم که ما امروز در جایی شبیه پارکینگ‌های طبقاتی زندگی می‌کنیم.

ببینید امروز بسیاری از بزرگواران و اندیشمندان از هنر معماری سنتی ایران سخن‌های بسیار مهمی‌ بیان می‌کنند، اما سوال مهمی‌که ایجاد می‌شود این است که آیا ساخت مجدد آن فضاها امروز امکان‌پذیر است؟ آیا می‌توان به فرم گذشته بازگشت؟ اگر این امر شدنی است آیا درست هم هست؟ آیا پدران ما لباس پدرانشان را پوشیده‌اند که ما موظف به پوشیدن لباس پدرانمان باشیم؟ این سوالات در افکار بسیاری از مردم و دانشجویان همیشه به وجود می‌آید. متاسفانه پاسخی که برای این مساله وجود دارد این است که معماری گذشته ما تمام و کمال فقط قابلیت موزه‌ها را دارد و امکان تحقق برای آن وجود ندارد. از دیگر سو حضور تفکر غرب در فضاهای دانشگاهی ما نیز گریز از حل مساله خواهد بود. ظاهرا امروز اندیشیدن درباره فردا کار بسیار سختی است. راهی که به نظر می‌رسد اجرایی است این است که به جای بازگشت به فرم‌های گذشتگان به محتوا و واقعیت‌های پنهان و متعالی هنر معماری گذشته بازگردیم. امروز باید از فرم‌هایی که مردم امروز آن را بپسندند و متناسب با مقتضیات روحی و کارکردی امروز باشد، استفاده کرد. به قول استاد حمید عجمی‌ باید از لیلی حرف تازه‌ای زد. در واقع این هویت درونی یک تمدن است که باید ادامه و استمرار پیدا کند نه ظاهر بیرونی آن.

بله. با این موضوع موافقم. متاسفانه باید گفت به هیچ‌وجه آموزش معماری در دانشگاه‌ها متناسب با نیازها و بایستگی‌های کشور مهمی ‌همچون ایران نیست. آموزش آکادمیک معماری از ابتدا در ایران معلول به دنیا آمد. در گذشته همه مردم ایران می‌دانستند که خانه خوب چه خانه‌ای است و به نحوی یک خودآگاهی معماری در میان همه مردم ایران وجود داشت. روستاییان ایرانی و شهروندان همگی می‌دانستند که در چگونه منزلی باید زندگی کنند و معماری نازیبا را می‌شناختند. علت وجود بافت‌های پرارزش شهری و روستایی حتی در مقیاس خانه‌های کوچک دقیقا به خاطر این خودآگاهی جمعی بوده است. متاسفانه بعد از نفوذ مدرنیته و ایجاد دانشکده‌های معماری و دانش‌آموختگان وارداتی این خودآگاهی جمعی از میان رفت و موضوع معماری از یک هنر مردمی ‌به یک تخصص انتلکتوال برای عده‌ای خاص تبدیل گردید. در دوره مدرنیته قرار شد این گروه متخصص به جای همه مردم ایران فکر کنند و برای زندگی یک ملت تصمیم بگیرند و بدا به حال ملتی که قدرت تشخیص خود را از دست بدهد. متاسفانه به‌صورت کلی می‌توان گفت امروز مردم ما توانایی زیادی برای تمییز معماری خوب از معماری نامناسب را ندارند و می‌توان با اندک هزینه‌ای در ظاهر ساختمان بدترین خانه‌ها را به مردم فروخت. شاید اگر رسانه‌ها کمک می‌کردند می‌شد این هنر مردمی ‌را به مردم بازگرداند. امروز فضای دانشگاه‌ها نمی‌تواند اهمیت و کارکرد واقعی هنر معماری را به دانشجویان خود منتقل نماید و دانشجویان ما در بسیاری از مواقع از رسالت‌های خود غافل می‌مانند و به هنر معماری به عنوان یک تکنولوژی درآمدزا نگاه می‌کنند. امروز اگر شاهد فارغ‌التحصیلانی با استعداد و متعهد هستیم، نمی‌توانیم آن را محصول منطقی شیوه‌های آموزش و متون آموزشی دانشگاه‌ها بدانیم و در این موارد خود دانشجو به‌صورت فردی نقش مهمی‌ در این رشد داشته است و نه محیط دانشگاه. شاید جالب است ، بدانید بسیاری از دانشجویان نسل جوان امروز کشورمان به این موضوع پی برده‌اند و برای رشد خود برنامه‌های شخصی و گاهی گروهی خوبی طراحی می‌کنند.

موضوع بافت فرسوده از 2 منظر باید بررسی گردد؛ منظر اول اصالت‌های تاریخی و منظر دوم مشکلات و معضلاتی که به خاطر رشد و پیشرفت شهر‌ها و نیازهای شهروندان به فضاهایی متناسب با نیازهای روزشان به وجود می‌آید. در بسیاری از کشورهای دنیا برای این مساله استراتژی‌های مشخصی وجود دارد که معماران موظف به تبعیت از آن هستند. متاسفانه استراتژی ثابتی در کشور ما برای این مساله وجود ندارد. اصلاح مشکلات و وضعیت شهر نیاز به وضع قوانین صریح و لازم‌الاجرا برای زمانی حداقل ۵۰ ساله دارد. در بسیاری از کشورهایی که سابقه تمدنی زیادی دارند برای حفظ هویت شهرها قسمت‌هایی از شهر و بافت‌های تاریخی را مرمت می‌کنند و ساخت‌وساز در آن محدوده زیر نظر کارشناسان به نحوی انجام می‌پذیرد که آسیبی به بافت تاریخی نزند. از سوی دیگر نمی‌توان مردم را مجبور به زندگی در بافت‌های تاریخی کرد. شاید تغییر کاربری این مناطق یکی از راه‌های آزموده شده باشد. به نظر می‌رسد قبل از تخریب این بافت‌ها باید تفاوت میان بافت فرسوده و بافت تاریخی را روشن سازیم. فرسودگی را باید از بین برد، اما تاریخ را نه.

آرمانشهر به شیوه ایرانی جایی است که در آن ایرانیان مسلمان می‌توانند به‌ غایت رشد معنوی خود در کنار بالاترین سطح پیشرفت علمی ‌و برترین شرایط آسایش روحی دست یابند. در این شهر انسان به مفهوم امانتدار بودن پروردگار خود دست خواهد یافت.