آثار ماورائی ریشه در باور مردم دارند

با وجود این مدیران شبکه‌ها و برنامه‌سازان سعی کردند جذابیت‌هایی را در نوع پرداخت به موضوعات ماورائی برای مخاطب ایجاد کنند تا بتوانند بینندگان بیشتری را درگیر داستان کنند البته در این میان برخی هم نسبت به تولید سریال‌های ماورائی انتقادهایی داشتند که باید این انتقادها مورد بررسی قرار بگیرد تا در سال‌های آینده بتوان مجموعه‌هایی براساس نیاز جامعه تولید کرد. در گزارش پیش رو سعی شده با برخی از برنامه‌سازان، کارشناسان و مدیران رسانه، نوع پرداخت موضوعات ماورائی در تلویزیون مورد بررسی قرار بگیرد.

مهدی فرجی مدیر شبکه یک سیما در پاسخ به این پرسش که رسانه چه تعریفی از سریال‌های ماورائی دارد می‌گوید: سریال‌های که به وجه دیگری از عالم طبیعت می‌پردازد و واقعی است، اما دیده نمی‌شود و عالم غیب نام دارد به عنوان سریال‌های ماورائی شناخته شده است و این موضوع بخش مهمی از زندگی ارتباط با عالم غیب و حضرت حق تعالی است که در زندگی ما هم نقش به سزایی خواهد داشت. وی با بیان این که تولید سریال‌های ماورائی براساس پنداشت‌ها و دانسته‌های خودمان نیست می‌افزاید: همه این سریال‌ها کارشناسان مذهبی دارد و تمامی سکانس‌هایی که تصویربرداری می‌شود بر اساس منابع دینی است و ما باید بپذیریم که با استفاده از کارشناسان خبره امکان پرداختن به موضوعات ماورائی وجود دارد. وی ادامه می‌دهد: در حال حاضر رسانه‌های بیگانه تلاش می‌کنند تا با تولید آثار نمایشی با جذابیت‌های مختلف اعتقادات عمیق دینی جوانان را زیر سوال ببرند و باعث انحراف آنها بشوند و اگر رسانه ملی به موضوعات ماورائی نپردازد قطعا آنها در این جنگ رسانه‌ای تاثیرگذار خواهند بود، پس نیاز جدی است که آثار ماورائی هم در کنار بقیه آثار تولید شود.

مدیر شبکه یک سیما در دفاع از سریال سقوط یک فرشته گفته‌های خود را چنین ادامه داد: برای رفع بسیاری از شبهات موجود در میان منتقدان و مردم از کارشناس مذهبی برنامه دعوت شد تا در گفت‌وگوی ویژه‌ای به پرسش‌ها پاسخ دهد و به منابع موجود اشاره کند.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا می‌توان برای تولید سریال‌های ماورائی دستورالعمل مشخصی را تدوین کرد؟ می‌گوید: تولید مجموعه‌های ماورائی دستورالعمل‌پذیر نیست و نمی‌توان یک حکم کلی داد که برای نشان دادن شیطان یا فرشته یا عالم غیب باید این دستورالعمل اجرایی شود، اما در نحوه تولید برنامه باید به دستورالعمل مشخصی برسیم و بتوانیم از ابتدا تا شکل‌گیری و مراحل تولید مدیریت شود.

فرجی خاطرنشان می‌کند: برخی فکر می‌کنند ما روزهایی که به ماه مبارک رمضان نزدیک می‌شویم برای تولید سریال مناسبتی برنامه‌ریزی می‌کنیم در حالی که این گونه نیست. به طور مثال تولید سریال مناسبتی ماه رمضان ما از ماه‌ها قبل شروع شده بود، اما با رسیدن فیلمنامه سقوط یک فرشته به گروه فیلم و سریال تصمیم گرفتیم که این سریال را برای ماه رمضان با توجه به ویژگی‌هایی که داشت انتخاب کنیم پس ما به جهت برنامه‌ریزی در این حوزه عقب نیستیم.

وی ادامه داد: مجموعه سقوط یک فرشته تنها یک موضوع ماورائی را دنبال نمی‌کرد بلکه با بهره‌گیری از موضوعات اجتماعی روز سعی داشت تلنگرهایی را نیز برای مخاطبان ایجاد کند که به نظر من در این زمینه موفق بود و توانست بینندگان زیادی را نیز جذب کند.

رضا جودی تهیه‌کننده مجموعه سی‌امین روز معتقد است این که بگوییم به موضوعات ماورائی بپردازیم یا نپردازیم درست نیست چون سلایق مختلفی در جامعه وجود دارد که بسیاری از آنها نیز معطوف به داستان‌های ماورائی هستند و باید رسانه برای این گونه مخاطبان نیز برنامه‌سازی کند. امسال شبکه‌های مختلف سیما مجموعه‌های داستانی را تدارک دیده بودند که هر کدام به موضوعی خاص می‌پرداخت و برخی به اشتباه می‌گفتند مجموعه «سی‌امین روز» ماورائی است که من همین جا لازم می‌دانم بگویم این سریال به هیچ عنوان ماورائی نیست. مردم کشورمان همیشه نشان دادند که اگر سریالی از سطح کیفی خوبی برخوردار باشد به راحتی با آن ارتباط برقرار می‌کنند و برنامه‌سازان هم می‌توانند بازخورد آن را در میان مردم ببینند. به طور مثال می‌توان به سریال اغماء اشاره کرد که در دوره پخش خود توانست مخاطبان فراوانی را با خود همراه کند.

وی با بیان این که سریال‌سازی در ماه مبارک رمضان به جهت مناسبت خاص از ویژگی‌های متفاوتی برخوردار است، می‌افزاید: در این ماه می‌توان با برنامه‌ریزی در حوزه‌های اجتماعی، دینی و ماورائی مجموعه‌های جذاب تولید کرد همان طور که سریال صاحبدلان با استفاده از قصه‌های قرآنی توانست در حوزه اجتماعی موفق باشد. اگر مدیریت این گونه مجموعه‌ها به شکل صحیحی انجام شود، می‌توان در آینده‌ای نزدیک شاهد مجموعه‌های مناسبتی جذابی از تلویزیون بود.

جودی با اشاره به این که برای موفقیت یک مجموعه قبل از پخش نمی‌توان قول صددرصدی داد، می‌گوید: برنامه‌سازی در حال حاضر به شرایط مختلفی ازجمله شرایط جامعه و... بستگی دارد و در شرایط کنونی مطمئنا کار برنامه‌سازان سخت‌تر شده و سلیقه مخاطب بالاتر رفته است.

حجت‌الاسلام محمدرضا زائری می‌گوید: در این که در ماه رمضان آمادگی معنوی برای دریافت پیام‌های دینی مورد استفاده قرار بگیرد شکی نیست و یکی از قالب‌های موثر و مهمی که باید استفاده شود مجموعه‌های تلویزیونی و فیلم‌های داستانی است. چون قالب‌های نمایشی می‌تواند موثر باشد و پیام‌های مدنظر را راحت‌تر به مخاطب برساند، اما در واقع باید ظرفیت و شرایط مورد نیاز مخاطب نیز در نظر گرفته شود و بیشتر مسائل اجتماعی که در زندگی روزمره مردم است مورد توجه قرار بگیرد.

وی با اشاره به این که مجموعه‌های مناسبتی می‌تواند به پیام‌های اخلاقی و روابط خانوادگی بپردازد می‌افزاید: با وجود تلاش جدی مدیران و برنامه‌سازان، اما هنوز برنامه‌ها به روز تولید و پخش می‌شوند و زمان خوبی برای تصمیم‌گیری و تولید برنامه در اختیار گروه برنامه‌سازی نیست که شاید این موضوع هم دلایل مختلفی داشته باشد، اما همین تولید به روز باعث می‌شود قدرت تصمیم‌گیری از مدیر گرفته شود و مدیر یا شخص ناظر نتواند دروازه‌بانی خوبی انجام دهد در حالی که در ماه مبارک رمضان علاوه بر نظارت‌های کیفی، نظارت‌هایی برای وارد کردن مضامین درست و صحیح در جامعه انجام می‌شود که این گونه نظارت‌ها نیاز به مدیریت و زمان مناسب دارد.

یکی از اشکالاتی که در تولید مجموعه مناسبتی دیده می‌شود این است که مشاوران مذهبی از ابتدا یعنی از زمان فیلمنامه‌نویسی در کنار عوامل نیستند و فقط پس از تولید بر برنامه نظارت محتوا می‌کنند. در حالی که بسیاری از اتفاق‌ها در لوکیشن، دکوپاژ و تصویربرداری اتفاق می‌افتند و نیاز است مشاور مذهبی از ابتدا و پا به پای کارگردان در کنار عوامل حضور داشته باشد.

وی به کمبود افراد متخصص در حوزه‌های دینی و آشنا به امور رسانه اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: با توجه به فضای جدید جامعه، حوزه‌های علمیه باید از اقتضائات زمان جلوتر باشند و سرعت بیشتری نسبت به تربیت کارشناسان آشنا به امور رسانه داشته باشند تا کارشناسان پا به پای کارگردان در برنامه‌ها حضور داشته باشند. البته من بر این عقیده هستم که ما باید روزی کارگردان، فیلمنامه‌نویس و در کل عوامل متخصص در ژانر دینی داشته باشیم، اما در حال حاضر که ما این نیروی متخصص را نداریم باید تعامل حرفه‌ای میان کارشناسان و برنامه‌سازان برقرار شود.

وی حضور کارشناسان کاربلد را در کنار تولید آثار بسیار مهم عنوان می‌کند و می‌گوید: کارشناس صاحب‌نظر به کارگردان کمک می‌کند تا ریتم و سرعت تولید متناسب شود و با درک متقابل کار هم از نظر کیفی و هم محتوایی بتواند برای مخاطب جذابیت داشته باشد. زائری می‌افزاید: برای پخش مجموعه‌های ماروائی باید حساسیت زیادی داشت و برای تولید این گونه سریال‌ها حتما تحقیقات لازم صورت بگیرد چون به طور مثال ما نمی‌توانیم برای به تصویر کشیدن یک فرشته تصویر یک خانم یا آقا نشان بدهیم یا اصلا بگوییم فرشته جسم است چون همه اینها اشتباه است و کارگردان و نویسنده بدون این که متوجه شود از الگوی غربی استفاده می‌کند. این موضوع نشان‌دهنده این است که ما هنوز نتوانسته‌ایم مفاهیم عمیق دینی را بشناسیم و بتوانیم آن را به تصویر بکشیم. البته این امکان وجود دارد که پس از مطالعه و پژوهش به این نتیجه برسیم که مجموعه‌های ماورائی را نباید به صورت مستقیم تولید کنیم و این هیچ ایرادی ندارد چون تلاش می‌کند باعث ارتباط بیشتر مردم با خداوند متعال شود نه این که شبهاتی را در سطح جامعه ایجاد کند.

داوود هاشمی تهیه‌کننده سریال «پنج کیلومتر تا بهشت» می‌گوید: پرداختن به موضوعات ماورائی در قالب اثر نمایشی در رسانه ملی امری بدیع به حساب می‌آید که شاید تاریخچه‌ای 5 یا 6 ساله داشته باشد و از همین رو بیان چنین مسائلی در قالب یک داستان برای تماشاگران تازگی دارد. ورود به چنین حوزه‌هایی با توجه به کم‌سابقه بودن آن امری مهم و خطیر است چراکه ارتباط مستقیم با باورهای دینی مردم دارد و کوچک‌ترین انحرافی منجر به طرد شدن مجموعه نمایشی از سوی بیننده خواهد شد. وی می‌افزاید: تمام مسائل ماورائی ازجمله موضوعاتی مانند خواب، مرگ، قیامت، برزخ، جهنم، بهشت، فرشته، شیطان، جن و... در قرآن کریم به نوعی بیان شده است. طبیعتا اولین و مطمئن‌ترین منبع برای پرداختن به چنین موضوعاتی رجوع به قرآن است و سپس مراجعه به تفاسیر گوناگون از قرآن، گاهی اوقات در مسیر پرداختن به چنین موضوعاتی که باید توام با داستان‌پردازی باشد لغزش‌ها یا انحرافاتی ناخواسته روی می‌دهد یا در بسیاری مواقع سوءتعبیرها از مضمون داستان طراحی شده منجر به اعتراضات و نقدهای غیرمنصفانه‌ای می‌شود که نه‌تنها کارساز و روشنگر نیستند بلکه باعث تخریب و صدمه زدن به ویژگی‌های دیگر اثر داستانی می‌شوند.

وی در پاسخ به این پرسش که برای تولید سریال‌های ماورائی به چه امکانات و منابعی نیاز است می‌گوید: قرآن منبع اصلی پرداختن به چنین موضوعاتی است، اما یک نویسنده یا سازندگان یک سریال به اندازه یک عالم مسائل قرآنی، توانایی تفسیر قرآن را ندارند و از این رو بشدت این نیاز احساس می‌شود که حوزه و دانشگاه بیش از پیش در تفسیر و بررسی قرآن ورود پیدا کرده و حتی با این هدف به تفسیر قرآن روی بیاورند که بدانند قرار است نتیجه تحقیقاتشان دستمایه ساخت یک سریال قرار بگیرد.

آنگاه الگوهای مختلفی برگرفته از قرآن وجود خواهد داشت که هر داستان ماورائی را می‌توان با آن تطبیق داد و کوچک‌ترین انحراف را حذف کرد.

هاشمی خاطرنشان می‌کند: قطعا پرداختن به مسائل ماورائی نیاز جامعه است و باید در این حوزه سریال و اثر نمایشی ساخته شود چراکه این موضوع ریشه در باورهای مردم دارد و گذشته از آن در مسائل ماورائی بضاعت فراوانی برای داستان‌پردازی حس می‌شود.