جستجوی هویت ایرانی در نام واژه‌ها

هدف اصلی من خدمت به فرهنگ ایران است. به‌نظر من، فرهنگ ایران با زبان‌های رایج در این سرزمین، ارتباطی عمیق دارد. بنابراین، تمام پژوهش‌هایی که در این زمینه انجام داده‌ام، کاملا هدفمند است. جرقه اصلی ثبت و دسته‌بندی نتایج این پژوهش به یک اتفاق در زندگی من باز می‌گردد. حدود سال‌های 1330 مرا به ظاهر برای ماموریت ولی در حقیقت برای تبعید به خرمشهر و سپس به جزایر جنوبی کشور فرستادند. آب و هوای آن منطقه بسیار بد و نامناسب بود تا جایی که مردمان زیادی می‌گفتند هرکس به آن جزایر برود، به علت شرایط جوی، آلودگی آب و... زنده باز نمی‌گردد. در همان زمان من از فرصت استفاده کردم و مطالعات زیادی درباره فرهنگ و آداب منطقه جنوب ایران انجام دادم.

بعضی از استادان کشور ما مترجم آثار نویسندگان خارجی هستند و متاسفانه فکر غلط آنان را پذیرفته و همان را رواج داده‌اند. مثلا بعضی معتقدند که ایرانیان باستان با اسب بیگانه بوده و آن را از دیگر اقوام گرفته‌اند یا در بعضی از فرهنگ‌ها نوشته‌اند که زبان فارسی امروزی پس از ورود اسلام درست شده و هیچ ریشه‌ای در هویت ملی ما ندارد، البته گواه‌های به اصطلاح تاریخی نیز می‌آورند. براثر همین تلقینات، بعضی از محققان ما فراموش می‌کنند حساب اسلام را باید از حاکمان عرب و بویژه امویان جدا کرد و بعد به تاریخ پس‌از اسلام ایران نگاهی انداخت. پس در برهه‌هایی از تاریخ عمده تلاش‌ها بر این بوده است که هویت واقعی ایرانی را از بین ببرند و لباس عاریتی برای آن بدوزند. بسیاری از غربیان بویژه در 200 سال اخیر، چنین تلقین‌های بیهوده‌ای را با ظرافت بسیار به خورد ما داده‌اند.

اگر تمام سنگ نبشته‌ها، کتیبه‌ها و کتاب‌های قدیمی، پاسدار زبان ما هستند، اسم‌های جغرافیایی هم در این عرصه جایگاهی ویژه دارند. در ایران حدود 50 یا 60 هزار آبادی است. هر دهی، تپه و دره و چشمه و کوه دارد که برای هرکدام از آنها اسم‌های مختلفی را می‌توان پیدا کرد. اگر ما اسم‌های مشترک را جدا کنیم، با تعداد زیادی واژگان مواجه می‌شویم که درحقیقت زبان روزگار قدیم است. مثلا در همین کتاب «چندصد نام دریای خزر»، به جمع‌آوری واژگانی پرداخته‌ام که بخشی از زبان و اندیشه مردم بوده است. از طرف دیگر کوشش‌های زیادی هم شده که بعضی از این اسم‌ها را از ذهن ایرانیان پاک کنند، اما می‌بینیم که همچنان باقی مانده‌اند، زیرا این واژگان مدرک و هویت ملت ایران است.

و اما چرا دریای خزر؟ زیرا دریاچه خزر به لحاظ جغرافیایی و تاریخی، پدیده‌ای بی‌نظیر در کره زمین است. اقوام اطراف این دریاچه، رودخانه‌هایی که به آن می‌ریزند، جنگل‌های اطرافش، ذخایر اقتصادی آن و تمدن و آثار خلق شده در حاشیه‌اش همگی اهمیت خاص خودشان را دارند. یکی از راه‌های آشنایی ایرانیان با جغرافیا، تاریخ، طبیعیات، فرهنگ و زبان مردمان اطراف دریای خزر، شناخت نام‌‌واژه‌های به ارث مانده از نیاکانمان برای این دریاچه است.

در دنیا، معمول است که ساکنان اطراف هر دریا و دریاچه آن را به نام خودشان بنامند. در شمال خود ایران هم هرکس این دریا را به نامی می‌خواند؛ دریای گیلان، گرگان، دریای خزر یا حتی کلمه دریا بدون هیچ لغت اضافه‌ای. این حق طبیعی ساکنان اطراف دریای خزر است و کسی هم نمی‌تواند بر آنها خرده بگیرد. کلمه خزر که از کَسَر و ریشه کَس است، ریشه بسیاری از اسم‌هایی است که بر دریای خزر گذاشته‌اند.

البته در دوره‌ای مثلا آن را نیکولا نامیده‌اند که چون ساکنان اطراف دریاچه این اسم فرمایشی را نپذیرفته‌اند، خیلی زود فراموش شده است. مردم زمانی یک اسم را می‌پذیرند که با تاریخ و فرهنگ آنها هماهنگی داشته باشد.