جامعه با کتاب خواندن فرهیخته می‌شود

برای ورود به این گفت‌وگو اگر موافق هستید از آمار کتابخانه‌های عمومی کشور شروع کنیم آیا حدود 2500 کتابخانه برای کشوری مانند ایران با 70 میلیون جمعیت، آماری مناسب است؟

برای پاسخ به این پرسش من باید یک پیشینه‌ای از وضعیت کتابخانه‌ای ایران ارائه کنم؛ ما تا پایان سال 85 تعداد 1600 کتابخانه عمومی داشتیم، اما در پایان اسفند 89 یعنی طی 4 سال به رقم 2600 عنوان کتابخانه رسیده‌ایم به عبارتی چیزی حدود 60 سال کتابخانه‌سازی در ایران نتیجه‌اش 1600 کتابخانه بوده است و ما در 4 سال به رقم 2600 رسیده‌ایم.

می‌خواهم بگویم دوران 4 ساله اخیر برای توسعه کتابخانه‌ها تقریبا دوره طلایی بوده است و ما در حوزه تعداد کتابخانه‌های عمومی کشور رشد بیش از 50 درصد داشته‌ایم و این آمار در رابطه با تعداد اعضا رشد بیش از 100 درصدی داشته است؛ در پایان سال 85 حدود 950 هزار نفر از مردم عضو کتابخانه‌های عمومی بوده‌اند ولی در اسفند 89 این تعداد از مرز 2 میلیون نفر گذشت.

اکنون که در خدمت شما هستم می‌توانم بگویم تقریبا در همه شاخص‌های مهم کتاب و کتابخوانی در 4 سال اخیر رشد بسیار خوبی داشتیم، اما در این میان رهبر معظم انقلاب یک تاکید خیلی ویژه و ظریفی فرمودند و آن پیشینه فرهنگی ما و موضوع فرهنگ در انقلاب اسلامی است، وقتی با آن پیشینه و این جایگاه وضعیت فعلی را می‌سنجیم همان طور که ایشان فرمودند آمارها راضی‌کننده نیست.‌ یعنی انتظار این است که سرانه مطالعه در کشور خیلی بیشتر از این باشد و برای همین آقا تصریح فرمودند که هیچ ایرانی نباید با کتاب بیگانه باشد و فکر می‌کنم این دیدار و رهنمودهای ایشان می‌تواند، مطلع جدیدی در امر توسعه کتاب و کتابخوانی در ایران باشد.

البته رسیدن به این هدف دشوار است، ما در این رابطه یک متولی نداریم بلکه همه نهادها و سازمان‌های فرهنگی و حتی دیگر نهادهایی که شاید در ظاهر ماموریت شان چندان مرتبط با فرهنگ و کتاب نیست هم باید دست به دست هم دهند که این اتفاق رخ دهد و شاهد مطلع جدیدی در حوزه کتاب باشیم.‌ اما خود ما در نهاد کتابخانه عمومی اصلی‌ترین هدف را ارتقای مطالعه مفید در جامعه قرار داده‌ایم....

بله سندی تحت عنوان چشم‌انداز کتاب و کتابخوانی در افق 1404 مصوب شد که در آن سند هدف‌گذاری اصلی این است که ایران از نظر تعداد کتابخانه‌ها، فضای کتابخانه‌ای، تعداد اعضا و منابع کتابخانه‌ای در سال 1404 در منطقه در جایگاه نخست باشد و در دنیا هم جزو 15 کشور برتر باشیم که همه اینها در نهایت وابسته به سرانه مطالعه است و انتظار ما این است که در سال 1404 بالاترین سرانه مطالعه در منطقه را داشته باشیم.

در همین رابطه همان طور که شما اشاره داشتید سند نهضت مطالعه مفید را به تصویب رساندیم که البته اول عنوانش انقلاب کتابخوانی بود و بعد به دلایلی عنوانش را تغییر دادیم؛ این سند در واقع به دنبال این هدف مهم بود که چگونه دستگاه‌های مختلف که در حوزه کتاب و کتابخوانی کار می‌کنند، می‌توانند با هدف‌گذاری مشترک با هم همکاری و تعامل داشته باشند.

خوشبختانه پس از تصویب در هیات امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی به شورای فرهنگ عمومی کشور رفت و در آنجا هم با اصلاحاتی تصویب شد و در نهایت شورای عالی انقلاب فرهنگی هم آن را تایید کرد و اواخر سال گذشته توسط رئیس‌جمهور ابلاغ شد.

این سند یک کارگروه دائمی دارد که 28 برنامه را پیگیری می‌کند و هر کدام از این برنامه‌ها، تعدادی از دستگاه‌های فرهنگی و اجتماعی را درگیر می‌کند و من امیدوارم که این سند موجب شتاب جدیدی در برنامه‌های توسعه کتابخوانی در کشور شود.

به نکته بسیار مهمی اشاره کردید، کتابداران تا پیش از این جلسه به صورت جمعی خدمت حضرت آقا نرسیده بودند و در دوران امام(ره) هم این توفیق نصیبشان نشده بود و همواره دیدار با رهبر معظم انقلاب و همچنین رئیس‌جمهور از درخواست‌های آنها بود.

سال گذشته خوشبختانه در جشن کتابی که داشتیم آقای رئیس‌جمهور مهمان ما بودند و در مراسم کتابداران شرکت کردند و در اسفندماه هم بنده به اتفاق جمعی از معاونان نهاد کتابخانه‌های عمومی توفیق پیدا کردیم خدمت رهبر معظم انقلاب برسیم و من همانجا این خواسته کتابداران کشور را مطرح کردم و حضرت آقا هم موافقت کردند و به مسوولان دفترشان فرمودند که در برنامه‌هایشان قرار گیرد و فکر می‌کنم این دیدار یک نقطه عطف برای کتابداران بود.

اما یکی از بحث‌های مهمی که در این دیدار از سوی رهبری مطرح شد، جایگاه کتابداران بود که ایشان جایگاه کتابدار را از یک متصدی به یک راهنما و مباشر ارتقا دادند و اصلا درستش هم همین است و بیان این دیدگاه از سوی رهبری نکته بسیار مهمی در منزلت کتاب و کتابدار در جامعه بود، به عبارتی کتابدار فقط یک عنصر اجرایی و عملیاتی نیست و نباید این نگاه را داشته باشیم و رهبر معظم انقلاب کتابداران را به عنوان افراد اندیشمندی دیدند که می‌توانند راهنمایی کنند و مردم را به سمت یک مسیر صحیح مطالعاتی هدایت کنند.

ما هر سال با توجه به این که کتابخانه‌های جدیدی را افتتاح می‌کنیم به طور متوسط 400 نفر نیروی تازه را جذب می‌کنیم و همه این نیروها هم حداقل مدرک کارشناسی دارند و تحصیلاتشان هم کتابداری است، مگر در برخی استان‌های خاص که ما کتابدارانی را جذب کرده‌ایم که رشته تحصیلی‌شان ادبیات، معارف یا دیگر شاخه‌های علوم انسانی بوده است.

این نکته را هم باید عرض کنم که دانش تخصصی و واحدهای تخصصی رشته کتابداری خیلی زیاد نیست و بیشتر آن دانش عمومی بویژه در حوزه علوم انسانی مطرح است که یک کتابدار باید داشته باشد.

دومین اتفاقی که افتاد ما برای همه کسانی که از قبل استخدام نهاد کتابخانه‌های عمومی شده بودند و مدرک دیپلم داشتند یک دوره دانش‌افزایی در سطح فوق دیپلم کتابداری تعریف و اجرا کردیم که همه همکاران این دوره را الزاما باید پشت‌سر می‌گذاشتند و الان می‌توانیم ادعا کنیم که ما یک سازمانی هستیم که تمام نیروهای کتابدار ما دانش تخصصی این کار را دارند.

اما کار سومی که انجام شد این بود که ما دوره‌هایی را در استان‌های مختلف به صورت ماهانه و مستمر تعریف کردیم که این دوره‌ها به صورت یک برنامه یک روزه هم مباحث تخصصی رشته کتابداری و هم مسائل دینی و تربیتی را در بر می‌گرفت و نیروهای ما هر ماه در آن حضور دارند.

کار دیگری که صورت گرفت انتشار 2 نشریه بود؛ نخست فصلنامه‌ای تخصصی با مجوز وزارت علوم که تا الان 8 شماره‌اش منتشر شده است و دیگری یک نشریه با عنوان مشرق که اختصاص به کتابداران دارد و هر ماه به منازل آنها ارسال می‌شود؛ مشرق هم مسائل فرهنگی مرتبط با کتاب و کتابداری را شامل می‌شود و هم مسائل تخصصی این حوزه را در بر می‌گیرد.

کار مهم دیگری که داشتیم طراحی یک دوره به نام دوره بصیرت بود و با توجه به مسائلی که در سال 88 اتفاق افتاد این دوره برگزار شد؛ چراکه ما معتقد بودیم فضای کتابخانه‌ها را از اخلال‌های حوزه سیاسی در کشور باید در امان نگه داشت و به همین خاطر این دوره در تبیین و تشریح شرایط سیاسی کشور برگزار شد و این که فضای کتابخانه‌ای باید به دور از هر گونه تنش‌های سیاسی باشد.‌ در مجموع می‌خواهم بگویم خوشبختانه در حوزه نیروی انسانی، شاهد یک تحول جدی بوده‌ایم و الان 96 درصد از پرسنل ما تحصیلات بالای دیپلم دارند و همه هم مجهز به دانش تخصصی کتابداری هستند.

از نظر ما کتابدار یک رکن مهم در کتابخوانی است و به قول رهبر معظم انقلاب صرفا یک متصدی نیست بلکه باید این توانایی را داشته باشد که با محیط خودش یک تعامل برقرار کند، با مسجد با مدرسه با اداره و سازمان‌هایی که در حوزه جغرافیایی آن کتابخانه وجود دارند ارتباطی مناسب داشته باشد.

ما علاقه داشتیم تا این رونمایی در فرصتی که خدمت رهبری بودیم صورت گیرد، اما قرار شد که به طور مستقل و در بیست و سومین گردهمایی مدیران کتابخانه‌های عمومی کشور این کار انجام شود.

این شبکه در واقع اصلی‌ترین شبکه اجتماعی کتابخوانی در کشور خواهد بود که به نشانی اینترنتی: www.booki.ir آغاز به کار کرده است.

در این شبکه فعلا 500 هزار عنوان کتاب به زبان فارسی همراه اطلاعات مورد نیاز درباره هر کتاب به ثبت رسیده است.‌ همچنین کارشناسان ما بر اساس نیازی که مردم در کتابخانه‌ها داشته‌اند 100 موضوع پرطرفدار و اصلی را انتخاب کرده‌اند از عرفان و فلسفه و ادبیات گرفته تا آشپزی و سرگرمی که این موضوعات در واقع بیشترین مطالبه مردم در کتابخانه‌های عمومی بوده است؛ تیم کارشناسی ما در هر موضوع 10 عنوان کتاب برتر را در این شبکه پیشنهاد داده است.

البته هر کسی که عضو این شبکه اجتماعی می‌شود، می‌تواند کتاب مورد نظر و مورد علاقه خود را در هر موضوع پیشنهاد کند که با امتیاز و رای اعضا این کتاب‌ها می‌توانند جایگزین آن 10 عنوان کتاب برتر شوند.‌ امکان دیگری که طراحی شده است تبادل نظر، نقد و یادداشت بر کتاب‌هاست همچنین ما بخش تخصصی کودک و نوجوان را هم در این شبکه اجتماعی تعریف کردیم و معتقدیم که حتی در کتابخانه‌های عمومی هم باید بخش مستقلی برای کودکان و نوجوانان وجود داشته باشد با کتابدارانی که مسلط به روان‌شناسی و نیازهای کودکان و نوجوانان باشند.‌ خوشبختانه تا امروز موفق شدیم در 800 کتابخانه عمومی این طرح را اجرایی کنیم.

بله یک بخشی از منابع مورد نیاز ما از این راه تامین می‌شود، اما عمده نیازمان را ما از این راه تامین نمی‌کنیم چون نگاه ارشاد به خرید کتاب حمایت از ناشر است، اما ما برای حمایت از اعضای کتابخانه‌ها این کار را انجام می‌دهیم.

آن کتابی که ارشاد می‌خرد کتاب خوبی است، اما شاید بیشتر به درد وزارت علوم یا وزارت دادگستری بخورد، اولویت ما نیاز اعضای کتابخانه‌هاست.

مثلا در حوزه آی‌تی سالی یکهزار کتاب چاپ می‌شود خب ما 10 عنوانش را می‌خریم و به عبارتی دستمان باز است تا بهترین کتاب‌های هر حوزه‌ای را انتخاب کنیم.

اصلا یکی از برنامه‌های ما برای پوشش نیاز اعضای کتابخانه‌ها «طرح کتاب من» است؛ طرحی که اگرچه از زمان آغاز به کار آن حدود یک سال می‌گذرد، اما به دلیل همان مظلومیت کتاب که مورد تاکید رهبر معظم انقلاب هم قرار گرفت، از سوی رسانه‌ها چندان جدی گرفته نشد.

الان تمام کتابخانه‌های عمومی کشور این آمادگی را دارند که هر کدام از اعضا اگر نیاز به کتابی داشته باشند، درخواست خرید آن را ارائه دهند که در حداقل زمان ممکن این کتاب از سوی ما خریداری و به کتابخانه مربوط ارسال شود.

بر این اساس آن شخص که درخواست کتاب را ارائه کرده، خود اولین نفری خواهد بود که از کتاب استفاده می‌کند.

البته ما برنامه‌های وجین کتاب را هم به طور مستمر انجام می‌دهیم، خب بعد از 3 یا 4 سال برخی کتاب‌ها فرسوده می‌شوند و ما باید کتاب‌های تازه بخریم و جایگزین کنیم یا در برخی حوزه‌ها مانند آی‌تی بعد از مدت کوتاهی به طور کل علم روز دچار تحول می‌شود و ما باید کتاب‌ها را به روز رسانی کنیم.

کاملا درست است و توانایی اقتصادی ناشران کشور ‌به‌گونه‌ای است که امکان هزینه کردن برای تبلیغ کتاب را برای آنها فراهم نمی‌کند و برای همین هم باید به این حوزه در بحث تبلیغات واقعا کمک شود و ما هم خودمان به صورت البته خیلی محدود و در حد وسعمان سعی کرده‌ایم این کمک را داشته باشیم.

ما در نهاد کتابخانه‌های عمومی علاوه بر کتاب 120 نشریه را هم می‌خریم و به کتابخانه‌هایمان ارسال می‌کنیم این مجلات در قبال خرید، تعهداتی به ما دارند که یکی از این تعهدات معرفی و تبلیغ کتاب‌های خوب است.

همچنین در فصول و مناسبت‌های مختلف خود ما سعی کرده‌ایم کتاب‌هایی را به جامعه معرفی کنیم؛ مثلا در مورد نیمه شعبان ما چند تا کتاب را در قالب یک پوستر معرفی و به کتابخانه‌هایمان ارسال کردیم و البته کتابخانه‌ها هم موظف هستند تا این پوسترها را علاوه بر خود فضای کتابخانه در دانشگاه، مسجد و مدرسه‌هایی که نزدیک محل هستند نصب کنند.‌ در شورای فرهنگ عمومی هم ان‌شاءالله قصد داریم تمهیداتی در این زمینه بیندیشیم، بویژه که نماینده آقای مهندس ضرغامی و صدا و سیما هم در این شورا حضور دارند و به هر حال رسانه ملی شاید بزرگ‌ترین نقش را در این زمینه داشته باشد.

من معتقدم جامعه فرهیخته جامعه‌ای نیست که مصرف رسانه‌ای‌اش بالا باشد، بلکه معیار خواندن است چون همراه خواندن خلاقیت و اندیشیدن و تفکر به وجود می‌آید وگرنه شما ممکن است روزی 5 ساعت تلویزیون ببینید، 4 ساعت رادیو یا موسیقی گوش کنید، 2 ساعت سینما بروید، اما با اینها پیشرفت یک جامعه تحقق نمی‌یابد بلکه مهم خواندن و اندیشیدن است؛ البته ما خواندن را محدود به کتاب نمی‌کنیم، فضای مجازی و خواندن روزنامه و نشریه هم نوعی خواندن است.

آخرین آمار همان 76 دقیقه است که هم مطالعه کتاب را در برمی‌گیرد و هم روزنامه خواندن مردم و هم کتاب مذهبی مانند ادعیه و... را شامل می‌شود.

البته سنجش اسفند 89 ما ان‌شاءالله تا بعد از پایان ماه مبارک رمضان نتایجش آماده می‌شود و در اختیار رسانه‌ها قرار می‌گیرد و در خدمت شما هم هستیم.

در منزل خود من، همه‌ افراد، بدون استثنا، هرشب در حال مطالعه خوابشان مى‌برد. خود من هم همین‌طورم. نه این‌که وسط مطالعه خوابم ببرد. مطالعه مى‌کنم، تا خوابم مى‌آید، کتاب را مى‌گذارم و مى‌خوابم. همه افراد خانه‌ ما، وقتى مى‌خواهند بخوابند حتما یک کتاب کنار دستشان است. من فکر مى‌کنم که همه‌ خانواده‌‌هاى ایرانى باید این‌گونه باشند. توقع من، این است. باید پدر‌ها و مادر‌ها، بچه‌‌ها را از اول با کتاب، محشور و مأنوس کنند. حتى بچه‌‌هاى کوچک باید با کتاب انس پیدا کنند.